Zachowek Wrocław

Sprawy o zachowek

Instytucja zachowku wpisana w ramy prawa cywilnego ma za zadanie chronić finansowe interesy osób z najbliższego otoczenia spadkodawcy. Pojęcie zachowku odnosi się zarówno do sytuacji dziedziczenia ustawowego, jak i testamentowego.

Zachowek czy zachówek?

Prawidłowym terminem jest „zachowek” i wyłącznie to określenie jest poprawną formą gramatyczną i stosowaną w aktach normatywnych. Często Klienci jednak posługują się pojęciem „zachówku”. Zachówek występuje zatem wyłącznie w mowie potocznej i jest on wynikiem pomyłki lub zniekształcenia słowa „zachowek”.

Zachowek – cel zachowku

Ustawodawca wprowadzając zachowek do polskiego porządku prawnego miał na uwadze zapewnienie sprawiedliwego podziału spadku między uprawnionymi do dziedziczenia ustawowego członkami najbliższej rodziny zmarłego. Dodatkowo, zachowek ma na celu zapobieżenie całkowitemu przeniesieniu majątku spadkodawcy poza krąg rodzinny. Niemniej jednak, zachowek istotnie ogranicza swobodę spadkodawcy w dysponowaniu swoim majątkiem.

Zachowek – podstawy prawne

Regulacje prawne statuujące instytucję zachowku znajdują się w kodeksie cywilnym w art. od art. 991 k.c. do art. 1011 k.c. W myśl tych przepisów:

„zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia”.

Kto może dochodzić zachowku? Komu przysługuje pozew o zachowek

Dokonując analizy artykułu 991 § 1 kodeksu cywilnego, można zauważyć, że prawo do zachowku przysługuje małżonkowi, zstępnym (czyli każdemu następnemu potomkowi tej samej osoby: dziecku, wnukowi, prawnukowi, praprawnukowi itd.) oraz rodzicom spadkodawcy, którzy zostaliby powołani do spadku zgodnie z przepisami prawa. To prawo przysługuje w przypadku, gdy dana osoba dziedziczyłaby w konkretnej sytuacji zgodnie z typowym dziedziczeniem ustawowym. W celu określenia osób uprawnionych do zachowku, niezbędne jest odniesienie się do kolejności dziedziczenia określonej w kodeksie cywilnym.

Przykład:

Jeżeli Artur sporządził testament, w którym swoim jedynym dziedzicem testamentowym, powołanym do całego majątku, uczynił koleżankę Martę, a zmarł jako wdowiec, pozostawiając syna Kamila i córkę Liliannę (a także żyjących rodziców), a Kamil posiada syna Jakuba (wnuczka spadkodawcy), to w przypadku braku testamentu dzieci Artura, czyli Kamil i Lilianna, dziedziczyliby równo, po ½ części. Zgodnie z art. 931 § 1 k.c., w pierwszej kolejności do spadku powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. To właśnie Kamil i Lilianna mają prawo do zachowku od Marty. Jednakże rodzice Artura oraz wnuczek (zstępny) nie mają prawa do zachowku. Mimo że artykuł 991 § 1 k.c. mówi o prawach rodziców i zstępnych, konieczne jest ustalenie, kto w konkretnej sytuacji byłby powołany do spadku zgodnie z prawem.

Zachowek po mamie

Zgodnie z przywołanym art. 991 k.c. prawo do żądania zachowku przysługuje małżonkowi i zstępnym. Pominiętym dzieciom mamy, należy się zatem zachowek po mamie. Możliwe jest zatem wytoczenie powództwa, celem otrzymania zachowku po mamie.

Zachowek po ojcu bez testamentu

Sytuacja jest tożsama jak w przypadku zachowku po mamie. Dzieciom pominiętym w testamencie, albo dzieciom, których rodzeństwo otrzymało cały majątek w drodze darowizn, przysługuje zachowek po ojcu. Zachowek po ojcu bez testamentu również przysługuje, w sytuacji, w której cały majątek ojca został rozdysponowany. Nawet zatem gdy nie ma testamentu, a cały majątek został rozdysponowany z pominięciem dzieci, możliwe jest dochodzenie zachowku po ojcu.

Zachowek po bracie

Często Klienci do nas zwracają się z pytaniem czy przysługuje zachowek po bracie. Analizując wyżej powołane przepisy stwierdzić należy, że zachowek po bracie nie przysługuje. Mimo, że rodzeństwo jest najbliższą rodziną przynajmniej w ujęciu potocznym nie można dochodzić zachowku po bracie, albowiem nie jest on zstępnym spadkodawcy, a krewnym w linii bocznej.

Zachowek po siostrze

Podobnie jak ma to miejsce w przypadku zachowku po bracie, zachowek po siostrze nie przysługuje, albowiem nie należy ona do katalogu osób uprawnionych do dochodzenia zachowku. Oznacza to, że nie ma możliwości dochodzenia zachowku po siostrze.

Zachowek po dziadkach

Wnukom w wyjątkowych sytuacjach może przysługiwać prawo do zachowku. Zachowek po dziadkach będzie przysługiwać gdy będą oni uprawnienie do dziedziczenia po nich. Z taką sytuacją będziemy mieć do czynienia gdy rodzic zmarł przed dziadkami (swoimi rodzicami). Z ciekawą sytuacją odnoszącą się do zachowku po dziadkach mamy wtedy, gdy dziadkowie wydziedziczyli jedno ze swoich dzieci, nie wydziedziczając swoich wnuków. W takiej sytuacji wnukowie pominięci w testamencie mogą dochodzić zachowku po dziadkach w miejsce swoich rodziców.

Zachowek – jak obliczyć wysokość zachowku.

Zazwyczaj zachowek stanowi połowę wartości udziału spadkowego, który zostałby przyznany spadkobiercy w standardowym dziedziczeniu ustawowym. Jednakże zachowek jest większy – wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego – jeśli spadkobiercą są małoletni lub osoby trwale niezdolne do pracy.

Przykład:

Adam Nowak sporządził testament, w którym całość swojego majątku przepisał na rzecz córki Ewy (ustanowił ją jednym spadkobiercą testamentowym). Adam w chwili śmierci był wdowcem. Oprócz córki, Adam posiadał jeszcze syna Michała. W chwili śmierci spadkodawcy, zarówno Ewa jak i Michał byli pełnoletni i w pełnym zdrowiu. Adam pozostawił po sobie nieruchomość wartą 300.000 zł oraz oszczędności w kwocie 100.000 zł. Adam nie posiadał żadnych długów. W przypadku dziedziczenia ustawowego (czyli dziedziczenia, które miałoby miejsce gdyby Adam nie sporządził testamentu) dzieci odziedziczyłyby spadek po połowie. Zgodnie z przywołanym wyżej przepisem kwota zachowku stanowi połowę udziału spadkowego, który przypadłby spadkobiercy przy dziedziczeniu ustawowym. Gdyby Adam nie sporządził testamentu, Michał, w wyniku dziedziczenia ustawowego, byłby uprawniony do połowy spadku o równowartości 200.000 zł. Michał ma zatem roszczenie wobec siostry Ewy o zapłatę zachowku wynoszącego połowę tej kwoty tj. 100.000 zł.

Zachowek – metodologia liczenia.

Aby poprawnie obliczyć wysokość zachowku, konieczne jest ustalenie podstawy do jego wyliczenia (substratu zachowku). Podstawa ta to suma aktywów pomniejszona o zobowiązania spadkowe (długi- pasywa). Podstawę do obliczenia zachowku stanowi czysta wartość spadku.

Przykład: Jan pozostawił po sobie majątek o wartości 80.000 zł. W chwili śmierci zobowiązany był do uregulowania długu wobec kolegi Czesława w kwocie 5.000 zł. Podstawa do obliczenia zachowku wynosi w takim przypadku 75.000 zł (wartość netto spadku).

Następnym krokiem jest określenie udziału, jaki przypadłby osobie uprawnionej do zachowku w przypadku standardowego dziedziczenia ustawowego.

Przykład: Jan pozostawił po sobie dwójkę dzieci. Nie zawierał małżeństwa. W sytuacji dziedziczenia ustawowego każde z dzieci dziedziczyłoby po równo, czyli w proporcji 1/2.

Kolejnym etapem jest pomnożenie udziału spadkowego przez podstawę do obliczenia zachowku, a następnie przez 1/2 w standardowej sytuacji lub 2/3 w przypadku małoletnich lub osób trwale niezdolnych do pracy.

Przykład: Jan w testamencie wyznaczył córkę Katarzynę jako wyłącznego spadkobiercę. Dorosły syn Jana – Marek ma roszczenie o zapłatę zachowku od siostry Katarzyny w kwocie 18.750 zł (75.000 zł – podstawa do obliczenia zachowku – * 1/2 * 1/2).

Co jednak w sytuacji, gdyby Jan darował cały swój majątek córce Katarzynie przed swoim zgonem?

Zachowek a darowizna. Zachowek od darowizny

Często się zdarza, że spadkodawca cały swój majątek „przepisze” (formalnie rzecz ujmując: daruje) za swojego życia. Rozdysponowanie swoim majątku w drodze darowizn nie wpływa jednak na możliwość dochodzenia zachowku, którego można dochodzić od osoby obdarowanej. Przyjrzyjmy się sytuacji, w której możliwy jest zachowek od darowizny:

Przykład: Modyfikując przykład wskazany wyżej przyjmijmy, że Jan jeszcze za swojego życia darował cały swój majątek córce Katarzynie. W chwili śmierci spadkodawcy brak było już aktywów spadku. Spadek był natomiast obciążony długiem na rzecz kolegi Czesława. W istocie wysokość zachowku, którego domagać się może syn Marek, jest taka sama jak w powyższym przykładzie. Podstawą jednak wyliczenia schedy spadkowej nie będą aktywa pozostawione po zmarłym (po takowych w ogóle nie ma) a wartość dokonanych darowizn, które zalicza się na poczet spadku, z uwzględnieniem istniejącego długu. Marek ponownie może zatem wystąpić z powództwem przeciwko siostrze Katarzynie o zapłatę kwoty 18.750 zł. Kwota ta będzie właśnie zachowkiem od darowizny.

Wydziedziczenie a zachowek. Jak uniknąć zachowku

Od razu trzeba zaznaczyć, że termin “wydziedziczenie” w kontekście prawa cywilnego nie jest równoznaczny z potocznym pojęciem wykluczenia kogoś z testamentu. W języku codziennym istnieje błędne przekonanie, że pominięcie kogoś w testamencie automatycznie równa się z wydziedziczeniem tej osoby, co nie jest zgodne z prawdą.

Przykładowo: Jan w chwili śmierci był wdowcem i miał córkę oraz syna. W testamencie zapisane było, że cały jego majątek ma przejąć syn. Jan nie wydziedziczył (przynajmniej z punktu widzenia prawa cywilnego) swojej córki; jedynie pominął ją w testamencie. Córka ma jednak prawo domagać się zachowku od brata.

Wydziedziczenie nie polega na “pominięciu w testamencie”, lecz na pozbawieniu prawa do zachowku. Możliwe jest wydziedziczenie, gdy potencjalny spadkobierca:

  1. wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
  2. dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
  3. uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Przyczyny wydziedziczenia powinny wynikać wprost z testamentu.

Przykład: Tadeusz był wdowcem. Pozostawił po sobie córkę i syna. W testamencie stwierdził on, że cały jego majątek ma odziedziczyć syn, córkę natomiast wydziedziczył. Spadkodawca wskazał przy tym w testamencie, że córka przez wiele lat znęcała się nad nim psychicznie i fizycznie. W tym przykładzie córka nie ma prawa do żądania zachowku.

Zachowek a umowa dożywocia

Umowa dożywocia nie jest umową pod tytułem darmym (w przeciwieństwie do darowizny). W przypadku zawarcia umowy dożywocia nie można umówić o roszczeniu o zachowek.

Pozew o zachowek

Zachowek jest niczym innym jak roszczeniem o zapłatę. Pozew o zachowek należy skierować przeciwko spadkobiercy lub obdarowanemu. Sprawy o zachowek należą do spraw skomplikowanych, warto zatem rozważyć skorzystanie z adwokata, który poprowadzi w sposób kompleksowy sprawę o zapłatę zachowku, jak i sporządzi pozew o zachowek

Prawnik – sprawy o zachowek – Wrocław

Adwokaci z OWO Adwokaci specjalizują się w sprawach spadkowych, w tym przede wszystkich w sprawach o zachowek.

Adwokaci naszej Kancelarii Adwokackiej byli prelegentami na wykładach organizowanych m. in. przez wrocławskie Uniwersytety Trzeciego Wieku, podczas to których omawialiśmy zagadnienia związane z zachowkiem.

W razie pytań czy też woli zlecenia sprawy o zachowek zapraszamy do kontaktu.

Skontaktuj się z nami
OWO Adwokaci

biuro@owo-adwokaci.pl
Adwokat Artur Obarzanek
tel: +48 606 371 452
Adwokat Aleksandra Włodarczyk - Ochenkowska
tel: +48 794 984 811
Adwokat Kamil Ochenkowski
tel: +48 605 167 551
Zespół prawny kancelarii adwokackiej OWO