Jeśli prokurator albo sąd zdecydował o przeprowadzeniu eksperymentu procesowego w Twojej sprawie, masz prawo wiedzieć, na czym dokładnie polega ta czynność, kiedy organ może ją zarządzić i jak chronić swoje interesy podczas jej trwania. Eksperyment procesowy bywa rozstrzygający dla oceny dowodów, dlatego sposób jego przygotowania i przebieg mają wpływ na wynik całego postępowania.

Czym jest eksperyment procesowy?

Eksperyment procesowy to czynność dowodowa uregulowana w art. 211 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z tym przepisem organ prowadzący sprawę może przeprowadzić doświadczenie lub odtworzenie przebiegu zdarzeń (albo ich fragmentów), jeżeli służy to sprawdzeniu okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia.

W literaturze i praktyce funkcjonują też inne nazwy tej czynności: eksperyment śledczy, kryminalistyczny, dowodowy oraz procesowo-kryminalistyczny. Niezależnie od terminologii, istotę stanowi sztuczne wywołanie zjawiska lub odtworzenie sytuacji w warunkach możliwie zbliżonych do tych z chwili zdarzenia, a następnie obserwacja i utrwalenie przebiegu.

Eksperyment ma charakter fakultatywny. Organ nie ma obowiązku jego przeprowadzenia w każdej sprawie. Sięga po niego wtedy, gdy zachodzi realna potrzeba sprawdzenia konkretnej okoliczności (na przykład czy świadek mógł zobaczyć coś z określonego miejsca, czy dało się pokonać daną trasę w podanym czasie, czy dźwięk strzału był słyszalny z określonej odległości).

Kiedy sąd sięga po eksperyment procesowy?

Decyzja o przeprowadzeniu eksperymentu zapada wtedy, gdy zebrany materiał dowodowy zostawia wątpliwości, których nie da się wyjaśnić ani zeznaniem świadka, ani opinią biegłego. W praktyce najczęściej dzieje się tak w sprawach:

• wypadków drogowych (sprawdzenie widoczności, możliwości reakcji kierowcy, drogi hamowania),
• przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu (odtworzenie układu sprawcy i ofiary, mechanizmu zadania obrażeń),
• przestępstw przeciwko mieniu (weryfikacja, czy określoną czynność dało się wykonać w danym czasie),
• spraw, w których zeznania świadków lub wyjaśnienia podejrzanego są wzajemnie sprzeczne.

Eksperyment może być przeprowadzony na etapie postępowania przygotowawczego (śledztwa albo dochodzenia) oraz na etapie sądowym. Na rozprawie sąd działa na podstawie art. 396 § 1 k.p.k. i, jeżeli pełny skład napotyka znaczne trudności w przeprowadzeniu czynności, może wyznaczyć do niej sędziego ze swojego składu, pod warunkiem zgody stron.

Doświadczenie a odtworzenie przebiegu zdarzenia

Art. 211 k.p.k. wymienia dwie formy eksperymentu procesowego: doświadczenie oraz odtworzenie przebiegu zdarzenia. Choć w przepisie funkcjonują razem, w praktyce różnią się od siebie celem i sposobem przeprowadzenia.

Doświadczenie polega na sprawdzeniu, czy określone zjawisko mogło zajść w konkretnych warunkach. Organ procesowy bada wówczas możliwość widzenia, słyszenia, pokonania trasy lub wykonania czynności manualnej. Doświadczenie zwykle dotyczy wycinka zdarzenia (samego momentu strzału albo samej drogi przebytej przez sprawcę), a nie całej sytuacji.

Odtworzenie przebiegu zdarzenia, nazywane też rekonstrukcją, ma szerszy zakres. Polega na inscenizacji całego zajścia lub jego istotnego fragmentu w warunkach jak najbardziej zbliżonych do tych, w których doszło do przestępstwa. Brane są pod uwagę pora dnia, oświetlenie, warunki atmosferyczne, układ pomieszczenia oraz miejsce w terenie.

W obu formach wynik eksperymentu może potwierdzić lub obalić wersję wynikającą z dotychczas zgromadzonych dowodów. Bywa też podstawą do uzyskania zupełnie nowego dowodu, który zmienia dotychczasowe ustalenia w sprawie.

Kto bierze udział w eksperymencie procesowym?

Eksperyment prowadzi organ procesowy: prokurator, sąd, a w postępowaniu przygotowawczym także Policja działająca pod nadzorem prokuratora. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 25 października 2007 r. (IV KK 341/07) zwrócił uwagę, że eksperyment w postępowaniu sądowym jest czynnością sądową i nie można jej zlecić biegłym ani jednemu z biegłych. Jeżeli przeprowadzenie jej przez pełny skład sądu napotyka znaczne trudności, sąd może wyznaczyć do tej czynności sędziego ze swego składu, przy zgodzie stron.

W eksperymencie mogą uczestniczyć dodatkowo:

• biegli (ich rola polega na doradzaniu organowi i wydaniu opinii po czynności),
• świadkowie (między innymi w celu odtworzenia tego, co widzieli),
• podejrzany lub oskarżony oraz jego obrońca,
• pokrzywdzony i jego pełnomocnik,
• specjaliści (technicy kryminalistyki, ratownicy medyczni, biegli z zakresu rekonstrukcji wypadków).

Udział podejrzanego lub oskarżonego co do zasady ma charakter dobrowolny w zakresie czynnego odtwarzania własnych zachowań. Nikt nie może Cię zmusić, byś samodzielnie odgrywał scenę zdarzenia. Możesz natomiast być obecny przy czynności na podstawie ogólnych przepisów o udziale stron w postępowaniu.

Twoje prawa jako podejrzanego lub oskarżonego

Eksperyment procesowy bywa czynnością, w trakcie której łatwo o naruszenie Twoich praw, jeżeli nie masz przy sobie obrońcy. W Kancelarii Adwokackiej OWO Adwokaci zwracamy Ci uwagę, że Twoje uprawnienia obejmują przede wszystkim:

• prawo do udziału w czynności razem z obrońcą,
• prawo do odmowy odgrywania własnej roli w odtworzeniu zdarzenia,
• prawo do składania oświadczeń i wniosków co do sposobu przeprowadzenia eksperymentu,
• prawo do zgłaszania zastrzeżeń do protokołu,
• prawo do zadawania pytań biegłym i świadkom uczestniczącym w czynności,
• prawo do wnioskowania o uzupełnienie eksperymentu o pominięte elementy.

Obrońca obecny przy eksperymencie pełni funkcję aktywnego obserwatora. Sprawdza, czy warunki rekonstrukcji odpowiadają tym z chwili zdarzenia, reaguje na nieścisłości, dba o właściwe utrwalenie czynności. Jeżeli czegoś nie zgłosisz na bieżąco do protokołu, w późniejszym postępowaniu możesz mieć trudności z powołaniem się na te nieprawidłowości. Dlatego rola obrońcy podczas tej czynności bywa decydująca dla wartości dowodowej całej rekonstrukcji.

Protokół i utrwalenie przebiegu czynności

Z każdego eksperymentu procesowego sporządza się protokół. Wymóg ten wynika z art. 143 § 1 pkt 5 k.p.k., który wprost wymienia eksperyment wśród czynności podlegających protokołowaniu. Dokument ten ma znaczenie dowodowe i stanowi podstawę dalszych ustaleń w sprawie.

W praktyce protokół to nie jedyna forma utrwalenia eksperymentu. Organ procesowy najczęściej dodatkowo:

• rejestruje przebieg czynności na nagraniu wideo,
• wykonuje fotografie poszczególnych etapów rekonstrukcji,
• sporządza szkice i plany sytuacyjne,
• mierzy odległości, czas, kąty widzenia,
• gromadzi materiały pochodne (odlewy, próbki, ślady).

Im dokładniejsza dokumentacja, tym łatwiej później ocenić wartość dowodową eksperymentu. Z perspektywy obrony zalecamy dopilnowanie, by zastrzeżenia do warunków rekonstrukcji (inna pora dnia, odmienna pogoda, brak konkretnego elementu wyposażenia) trafiły do protokołu jeszcze podczas czynności. Późniejsze zgłoszenie zarzutu, którego nie odnotowano w dokumencie, bywa traktowane sceptycznie przez sąd.

Kiedy można podważyć wynik eksperymentu procesowego?

Wynik eksperymentu nie rozstrzyga sprawy automatycznie. Sąd ocenia go w ramach swobodnej oceny dowodów (art. 7 k.p.k.) w powiązaniu z całym materiałem zgromadzonym w sprawie. Skuteczne podważenie eksperymentu jest możliwe, jeżeli:

• warunki rekonstrukcji odbiegają od warunków rzeczywistego zdarzenia (inne oświetlenie, pora roku, ukształtowanie terenu, użyty sprzęt),
• pominięto istotne elementy stanu faktycznego,
• nie zachowano formy procesowej (brak protokołu, brak udziału stron uprawnionych do obecności),
• czynność przeprowadziła osoba do tego nieuprawniona (na przykład biegły zamiast sądu, na co wskazuje przywołane postanowienie SN IV KK 341/07),
• doszło do naruszenia praw uczestników (chociażby zmuszania podejrzanego do odgrywania własnej roli),
• przeprowadzono eksperyment z naruszeniem dobrych obyczajów lub w sposób zagrażający ujawnieniem tajemnicy prawnie chronionej.

Każdy z tych zarzutów wymaga konkretnego uzasadnienia w aktach sprawy. Same ogólniki nie wystarczą, by sąd uznał eksperyment za dowód pozbawiony wartości. Dobrze przygotowana obrona porównuje protokół z nagraniem oraz pozostałą dokumentacją, by wskazać precyzyjne rozbieżności.

Rola adwokata w sprawach karnych

Eksperyment procesowy bywa momentem, w którym ważą się losy sprawy. Jeden szczegół pominięty w rekonstrukcji albo źle utrwalony w protokole może później przełożyć się na ocenę dowodów przez sąd. Dlatego obecność obrońcy podczas tej czynności jest dla Ciebie nieoceniona.

Nasza kancelaria adwokacka OWO Adwokaci prowadzi praktykę w obszarze prawa karnego i prawa karnego wykonawczego. Reprezentujemy podejrzanych, oskarżonych oraz pokrzywdzonych w sprawach prowadzonych na terenie Wrocławia, Jeleniej Góry i całego Dolnego Śląska. Wspieramy Cię na każdym etapie postępowania: od pierwszego przesłuchania, poprzez czynności dowodowe (w tym eksperyment procesowy), aż po reprezentację przed sądem i etap wykonawczy. Jeżeli prokurator albo sąd wyznaczył w Twojej sprawie eksperyment lub dopiero planuje go przeprowadzić, skontaktuj się z nami i ustalmy plan działania na konkretną czynność.

Nasza oferta

OWO Adwokaci Wrocław