Kodeks karny przewiduje nie tylko kary, ale również odrębną grupę instrumentów – środki zabezpieczające. Sąd może je zastosować wobec sprawcy, który ze względu na niepoczytalność, uzależnienie lub poważne zaburzenia psychiczne stwarza zagrożenie dla otoczenia, niezależnie od tego, czy w ogóle ponosi odpowiedzialność karną za popełniony czyn. W praktyce oznacza to, że osoba, wobec której umorzono postępowanie karne, albo która nie została skazana na karę pozbawienia wolności, może mimo to zostać objęta izolacją lub inną formą nadzoru – czasem na dłużej, niż trwałaby sama kara. W tym artykule wyjaśniamy, czym środki zabezpieczające różnią się od kary, jakie mają rodzaje, kiedy i na jak długo sąd może je orzec oraz dlaczego pobyt w zakładzie psychiatrycznym bywa w praktyce dotkliwszy niż wyrok pozbawienia wolności.

Czym są środki zabezpieczające i czym różnią się od kary?

Idea środków zabezpieczających sięga przełomu XIX i XX wieku, kiedy przedstawiciele pozytywizmu kryminologicznego zaczęli patrzeć na przestępczość przede wszystkim przez pryzmat osoby sprawcy, a nie samego czynu. Twierdzili, że o reakcji państwa powinno decydować nie tyle to, co sprawca zrobił, ile stopień zagrożenia, jaki stwarza dla otoczenia. Najbardziej radykalne postulaty, aby środki zabezpieczające całkowicie zastąpiły karę, nigdy nie zostały wprowadzone w życie. Utrwaliła się natomiast koncepcja tzw. dwutorowości: kara i środek zabezpieczający funkcjonują obok siebie, jako reakcja na ten sam czyn zabroniony, lecz z innych powodów i w innym celu. Na tej zasadzie oparte były wszystkie polskie kodeksy karne – z 1932, 1969 i obowiązujący od 1997 roku.

Różnice między karą a środkiem zabezpieczającym są zasadnicze:

• Do zastosowania środka zabezpieczającego nie jest konieczne przypisanie sprawcy winy – w przeciwieństwie do kary, która bez winy w ogóle nie może zostać orzeczona.
• O zastosowaniu środka nie decyduje stopień społecznej szkodliwości popełnionego czynu, lecz stopień zagrożenia, jakie sprawca stwarza na przyszłość.
• Dolegliwość kary jest jej celem, dolegliwość środka zabezpieczającego jest jedynie skutkiem ubocznym – czasem trudnym do uniknięcia, ale nigdy zamierzonym.
• Kara ma spełniać funkcje prewencyjne, kompensacyjne i sprawiedliwościowe, natomiast jedynym celem środka zabezpieczającego jest prewencja – ochrona społeczeństwa przed ponownym popełnieniem czynu zabronionego przez tę samą osobę.

Aktualny kształt regulacji, w tym rozbudowany katalog środków wolnościowych, to efekt gruntownej nowelizacji kodeksu karnego z 20 lutego 2015 roku, która wyraźnie przesunęła akcent w stronę środków najmniej ingerujących w wolność sprawcy.

Jakie środki zabezpieczające przewiduje kodeks karny?

Katalog środków zabezpieczających zawiera art. 93a kodeksu karnego. Ustawodawca uszeregował je od najłagodniejszego do najbardziej dolegliwego i w tej samej kolejności sąd powinien rozważać ich zastosowanie.

Elektroniczna kontrola miejsca pobytu

Najłagodniejszy ze środków, uregulowany w art. 93e k.k. Sprawca zostaje zobowiązany do noszenia nadajnika i poddania się nieprzerwanej kontroli miejsca swojego pobytu. W praktyce dozór elektroniczny może działać na dwa sposoby: jako dozór zbliżeniowy, sprawdzający zachowanie minimalnej odległości od wskazanej osoby, albo jako dozór mobilny, który lokalizuje sprawcę. Środek ten pełni funkcję pomocniczą – wzmacnia skuteczność innych środków o charakterze wolnościowym lub terapeutycznym, a jego zastosowanie zależy też od dostępności odpowiednich urządzeń.

Terapia i terapia uzależnień

Uregulowane w art. 93f k.k. Sprawca ma obowiązek stawić się we wskazanej przez sąd placówce w wyznaczonych terminach. Terapia uzależnień dotyczy osób, które popełniły czyn w związku z nałogiem – alkoholowym, narkotykowym lub innym podobnym i polega na poddaniu się leczeniu odwykowemu. Terapia w węższym znaczeniu może natomiast obejmować psychoterapię lub psychoedukację mającą poprawić funkcjonowanie sprawcy w społeczeństwie, a w niektórych przypadkach, gdy czyn wiązał się z zaburzeniem preferencji seksualnych, również terapię farmakologiczną osłabiającą popęd płciowy.

Zakazy i nakazy orzekane tytułem środka zabezpieczającego

Na podstawie art. 99 k.k. wobec sprawcy, który dopuścił się czynu zabronionego w stanie niepoczytalności, sąd może orzec tytułem środka zabezpieczającego środki wymienione w art. 39 pkt 2–3 k.k. Chodzi m.in. o nakaz okresowego opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, zakaz zbliżania się do określonych osób lub kontaktowania się z nimi, zakaz przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz wstępu na imprezę masową czy zakaz prowadzenia pojazdów. Przy ich orzekaniu decydujące znaczenie mają względy prewencyjne, a nie przesłanki, które uzasadniałyby orzeczenie tych samych środków jako kar. Co istotne, sąd nie określa z góry czasu ich obowiązywania – uchyla je dopiero, gdy ustaną przyczyny, dla których zostały orzeczone.

Pobyt w zakładzie psychiatrycznym

Najdalej idący i najbardziej dolegliwy środek zabezpieczający, jedyny o charakterze wyłącznie izolacyjnym. Sąd może go orzec tylko wtedy, gdy ustawa wprost tak stanowi, w trzech ściśle określonych sytuacjach:

• gdy sprawca popełnił czyn zabroniony w stanie niepoczytalności i istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że ponownie popełni czyn o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą psychiczną lub upośledzeniem umysłowym (art. 93g § 1 k.k.);
• gdy sprawca został skazany za przestępstwo popełnione w stanie ograniczonej poczytalności na bezwzględną karę pozbawienia wolności, karę 25 lat pozbawienia wolności lub karę dożywotniego pozbawienia wolności, przy tym samym wysokim prawdopodobieństwie (art. 93g § 2 k.k.);
• gdy sprawca został skazany za jedno z enumeratywnie wskazanych przestępstw przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności seksualnej (m.in. art. 148, 156, 197, 198, 199 § 2 lub 200 § 1 k.k.), popełnionych w związku z zaburzeniem preferencji seksualnej, na jedną z wymienionych wyżej kar, przy istnieniu wysokiego prawdopodobieństwa popełnienia w przyszłości podobnego przestępstwa (art. 93g § 3 k.k.).

Wobec kogo i na jakich zasadach sąd orzeka środki zabezpieczające?

Zgodnie z art. 93c k.k. środki zabezpieczające można zastosować wobec pięciu grup sprawców: osób, wobec których umorzono postępowanie z powodu niepoczytalności; osób skazanych za przestępstwo popełnione w stanie ograniczonej poczytalności; sprawców określonych przestępstw przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności seksualnej popełnionych w związku z zaburzeniem preferencji seksualnej; osób skazanych na bezwzględną karę pozbawienia wolności za umyślne przestępstwo z określonych rozdziałów kodeksu, popełnione w związku z poważnym zaburzeniem osobowości powodującym wysokie prawdopodobieństwo użycia przemocy; wreszcie sprawców, którzy popełnili przestępstwo w związku z uzależnieniem od alkoholu, środków odurzających lub podobnie działających substancji.

Samo zakwalifikowanie sprawcy do jednej z tych grup nie oznacza jednak automatycznego zastosowania środka. Kodeks karny formułuje kilka zasad, którymi sąd musi się bezwzględnie kierować:

• Zasada konieczności (subsydiarności) – środek zabezpieczający można orzec tylko wtedy, gdy jest to niezbędne, by zapobiec ponownemu popełnieniu czynu zabronionego, a inne dostępne środki prawne nie są wystarczające (art. 93b § 1 k.k.). Przy pobycie w zakładzie psychiatrycznym ustawa formułuje ją jeszcze ostrzej – ten środek wolno orzec jedynie po to, by zapobiec czynowi o znacznej społecznej szkodliwości.
• Zasada proporcjonalności – rodzaj środka i sposób jego wykonywania muszą odpowiadać stopniowi społecznej szkodliwości czynu, który sprawca może popełnić, prawdopodobieństwu jego popełnienia oraz potrzebom i postępom terapii (art. 93b § 3 k.k.).
• Możliwość kumulowania środków – wobec tego samego sprawcy można orzec więcej niż jeden środek zabezpieczający jednocześnie, o ile ich łączne zastosowanie pozostaje konieczne i proporcjonalne (art. 93b § 4 k.k.).
• Wymienność środków – jeśli orzeczony środek okaże się nieodpowiedni albo jego wykonanie stanie się niemożliwe, sąd może zmienić go na inny (art. 93b § 3 k.k.), a po uchyleniu środka i ponownym zaistnieniu takiej potrzeby – orzec go na nowo lub zastąpić innym środkiem wolnościowym czy terapeutycznym (art. 93d § 6 k.k.).

Ile trwa środek zabezpieczający i jak wygląda kontrola sądu?

W przeciwieństwie do kary, czasu stosowania środka zabezpieczającego nie określa się z góry – dotyczy to również pobytu w zakładzie psychiatrycznym. Sąd uchyla środek dopiero wtedy, gdy jego dalsze stosowanie przestaje być konieczne (art. 93b § 2 k.k.), a ocena ta zależy przede wszystkim od stanu zdrowia sprawcy i aktualnego prawdopodobieństwa, że ponownie popełni czyn zabroniony.

W praktyce oznacza to obowiązek systematycznej kontroli. Jeśli chodzi o pobyt w zakładzie psychiatrycznym, sąd nie rzadziej niż co 6 miesięcy orzeka o zasadności dalszego stosowania tego środka (art. 204 k.k.w.). Jeżeli opinia wskaże, że dalszy pobyt nie jest konieczny, sąd niezwłocznie orzeka o zwolnieniu – i może wówczas zastosować środek wolnościowy lub terapeutyczny, wyznaczając okres próby od 6 miesięcy do 2 lat oraz oddając sprawcę pod dozór kuratora. Wobec pozostałych środków zabezpieczających – wolnościowych i terapeutycznych – sąd orzeka o dalszym ich stosowaniu nie rzadziej niż co 12 miesięcy (art. 204 § 4 k.k.w.). Orzeczenie o zastosowaniu środków zabezpieczających zapada w wyroku skazującym albo jeszcze przed zakończeniem wykonywania kary pozbawienia wolności, przy czym samo umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym może nastąpić wyłącznie w wyroku.

Dlaczego pobyt w zakładzie psychiatrycznym nie jest „lżejszą” alternatywą dla więzienia

W praktyce zdarza się, że podejrzani lub ich bliscy traktują niepoczytalność jako sposób na uniknięcie surowszej odpowiedzialności – licząc, że pobyt w szpitalu psychiatrycznym będzie krótszy i mniej dotkliwy niż wyrok więzienia. To przekonanie bywa bardzo mylące. Ponieważ czasu stosowania tego środka nie ogranicza się z góry, w praktyce zdarza się, że osoba objęta pobytem w zakładzie psychiatrycznym spędza w nim więcej czasu, niż wyniosłaby kara grożąca za popełniony czyn – dopóki opinie biegłych wskazują, że proces leczenia nie został zakończony, a ryzyko ponownego popełnienia czynu pozostaje wysokie. Warunki w zakładach psychiatrii sądowej o wzmocnionym i maksymalnym zabezpieczeniu bywają przy tym równie rygorystyczne jak w zakładzie karnym, a powrót do społeczeństwa po długim pobycie w izolacji często okazuje się trudniejszy niż po odbyciu kary pozbawienia wolności.

Rola obrony w sprawach dotyczących środków zabezpieczających

Sprawy, w których w grę wchodzi niepoczytalność, ograniczona poczytalność lub uzależnienie sprawcy, opierają się w ogromnej mierze na opiniach biegłych – psychiatrów, psychologów, niekiedy seksuologów. To właśnie ich wnioski decydują, czy sąd zastosuje środek zabezpieczający, jaki będzie jego rodzaj i jak długo potrwa. Gdy zachodzi uzasadniona wątpliwość co do poczytalności oskarżonego, udział obrońcy w postępowaniu jest obowiązkowy – oskarżony nie może działać w takiej sprawie samodzielnie.

Skuteczna obrona w tego rodzaju sprawach polega przede wszystkim na wnikliwej analizie opinii biegłych: czy badanie było wystarczająco dokładne, czy uwzględniono całą dostępną dokumentację medyczną, czy wnioski są spójne i logicznie uzasadnione. W razie wątpliwości obrońca może wnioskować o opinię uzupełniającą lub o powołanie nowego zespołu biegłych, a także aktywnie uczestniczyć w ich przesłuchaniu na rozprawie. Istotne jest również pilnowanie, by zastosowany środek zabezpieczający i sposób jego wykonywania, pozostawał proporcjonalny do realnego ryzyka, a w razie poprawy stanu zdrowia sprawcy skutecznie wnioskować o jego zmianę lub uchylenie.

Jeśli potrzebujesz obrońcy w sprawie karnej, skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci specjalizuje się w obronie w sprawach karnych – od postępowania przygotowawczego aż po postępowanie przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.

Nasza oferta

OWO Adwokaci Wrocław