Zatarcie skazania – kiedy następuje i jak liczyć terminy

Prawomocny wyrok skazujący nie ciąży na sprawcy bez końca. Po upływie czasu przewidzianego w Kodeksie karnym skazanie uważa się za niebyłe, a wpis znika z Krajowego Rejestru Karnego. Kłopot polega na tym, że ustalenie konkretnej daty rzadko sprowadza się do dodania kilku lat do wyroku. Znaczenie ma rodzaj kary, moment jej faktycznego wykonania, orzeczone obok niej środki karne i to, ile wyroków zapadło wobec tej samej osoby.

Czym jest zatarcie skazania

Zgodnie z art. 106 k.k. z chwilą zatarcia skazanie uważa się za niebyłe, a wpis o skazaniu usuwa się z rejestru skazanych. Ustawa tworzy fikcję prawną: osoba, która odbyła karę, odzyskuje status niekaranej i może składać oświadczenia o niekaralności bez ryzyka odpowiedzialności za fałszywe oświadczenie.

Fikcja ta działa na przyszłość. Zatarcie nie usuwa wyroku z przeszłości tak, jakby nigdy go nie wydano, i nie odwraca skutków, które już nastąpiły – powoduje natomiast, że od tej chwili fakt skazania nie może rodzić dla skazanego negatywnych konsekwencji prawnych (postanowienie SN z 21.08.2012 r., IV KK 59/12). Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w sprawie II AKa 354/21 ujął to krótko: likwiduje się konsekwencje prawne ukarania, następuje formalne usunięcie wpisu o skazaniu z rejestru skazań, a sprawca uchodzi od tej chwili za osobę niekaraną.

Zatarcie może nastąpić na trzy sposoby: z mocy prawa, na podstawie postanowienia sądu wydanego na wniosek skazanego oraz w drodze aktu łaski Prezydenta RP. Najczęściej dochodzi do niego automatycznie – bez składania jakiegokolwiek pisma.

Terminy zatarcia z mocy prawa

Artykuł 107 k.k. wiąże długość terminu wyłącznie z rodzajem orzeczonej kary, a nie z jej wysokością. Bieg terminu rozpoczyna się od wykonania kary, jej darowania albo od przedawnienia jej wykonania.

Art. 107 k.k. – terminy według rodzaju kary

Kara pozbawienia wolności (od miesiąca do 30 lat) – 10 lat od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania (art. 107 § 1 k.k.).

Kara dożywotniego pozbawienia wolności – 10 lat od darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania (art. 107 § 3 k.k.). Po nowelizacji z 7 lipca 2022 r. usunięto z tego przepisu przesłankę uznania kary za wykonaną, co zawęziło podstawy zatarcia.

Kara ograniczenia wolności – 3 lata od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania (art. 107 § 4 k.k.).

Grzywna – rok od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej wykonania (art. 107 § 4a k.k.).

Odstąpienie od wymierzenia kary – rok od uprawomocnienia się orzeczenia (art. 107 § 5 k.k.).

Terminy dla kar nieizolacyjnych są dziś wyraźnie krótsze niż przed nowelizacją z 20 lutego 2015 r., kiedy zarówno przy grzywnie, jak i przy ograniczeniu wolności wynosiły 5 lat.

Od kiedy liczy się termin

Decyduje data faktycznego zakończenia wykonywania kary: dzień zwolnienia z zakładu karnego, dzień zapłaty ostatniej raty grzywny, dzień zakończenia prac społecznie użytecznych. Przykładowo Sąd Najwyższy w sprawie III KK 369/25 liczył tak – skazany odbył karę 8 miesięcy pozbawienia wolności do 18 kwietnia 2015 r., więc do zatarcia mogło dojść najwcześniej 18 kwietnia 2025 r. Wyrok w tej sprawie zapadł w lutym 2025 r., a zatem jeszcze przed tą datą, i skazanie nadal figurowało.

Wyrok w zawieszeniu – art. 76 k.k.

Przy karze pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania obowiązuje odrębna reguła. Skazanie ulega zatarciu z mocy prawa z upływem roku od zakończenia okresu próby (art. 76 § 1 k.k. w brzmieniu od 1 października 2023 r.; wcześniej termin ten wynosił 6 miesięcy).

Sam pomyślny upływ próby nie zawsze wystarczy. Jeżeli obok kary zawieszonej orzeczono grzywnę, środek karny, przepadek lub środek kompensacyjny, zatarcie nie może nastąpić przed ich wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem wykonania; to samo dotyczy środka zabezpieczającego (art. 76 § 2 k.k.). Artykuł 76 § 1b k.k. nakazuje ponadto stosować w tych sprawach art. 108 k.k., o którym mowa niżej.

Do skazań zapadłych przed 1 lipca 2015 r., jeżeli do tego dnia nie doszło jeszcze do zatarcia, stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym nowelizacją lutową – a więc również art. 108 k.k. Przepis intertemporalny (art. 21 ustawy z 20 lutego 2015 r.) wyłącza w tym zakresie regułę względności ustawy z art. 4 § 1 k.k.

Co wstrzymuje zatarcie mimo odbycia kary

Artykuł 107 § 6 k.k. stanowi, że jeżeli orzeczono środek karny, przepadek lub środek kompensacyjny, zatarcie skazania nie może nastąpić przed jego wykonaniem, darowaniem albo przedawnieniem wykonania. Ta sama zasada dotyczy środka zabezpieczającego. W praktyce to najczęstsza przyczyna, dla której wpis w rejestrze utrzymuje się dłużej, niż spodziewa się skazany.

Dobrze pokazuje to postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 27 stycznia 2026 r., II AKzw 28/26. Skazany odbył w całości karę 3 lat pozbawienia wolności, ale nie zapłacił zasądzonych zadośćuczynień w kwotach po kilkaset złotych. Sąd odmówił wcześniejszego zatarcia i wskazał, że przy realnej trudności z ustaleniem adresu czy rachunku pokrzywdzonego pozostaje złożenie kwoty do depozytu sądowego. Przedawnienie wykonania środka kompensacyjnego następuje po 10 latach od uprawomocnienia się wyroku (art. 103 § 2 k.k.), więc odkładanie zapłaty nie skraca oczekiwania.

Osobnym źródłem opóźnienia są zakazy. Okres, na który orzeczono zakaz lub nakaz, nie biegnie w czasie odbywania kary pozbawienia wolności, choćby orzeczonej za inne przestępstwo (art. 43 § 2a i 2b k.k.). U skazanego, wobec którego orzeczono zakaz prowadzenia pojazdów i który następnie trafił do zakładu karnego, rzeczywisty czas do zatarcia wydłuża się o cały okres izolacji.

Nie każdy obowiązek nałożony wyrokiem działa w ten sposób. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w sprawie II AKa 172/20 przyjął, że obowiązek naprawienia szkody nałożony w ramach probacji na podstawie art. 72 § 2 k.k. nie jest środkiem karnym, kompensacyjnym ani zabezpieczającym w rozumieniu art. 107 § 6 k.k., a jego niewykonanie nie blokuje zatarcia.

Wcześniejsze zatarcie na wniosek skazanego

Artykuł 107 § 2 k.k. pozwala sądowi zarządzić zatarcie skazania już po 5 latach, jeżeli wymierzona kara pozbawienia wolności nie przekraczała 3 lat, a skazany w tym okresie przestrzegał porządku prawnego. Rozstrzygnięcie jest fakultatywne – spełnienie warunków ustawowych nie tworzy po stronie skazanego roszczenia o zatarcie.

Przestrzeganie porządku prawnego rozumie się szeroko. Sąd Apelacyjny w Krakowie w postanowieniu z 15 maja 2019 r., II AKzw 373/19, wskazał, że chodzi nie tylko o popełnienie przestępstwa, ale także o wykroczenie oraz o naruszenie obowiązków cywilnoprawnych czy pracowniczych. Wniosek wymaga zatem uzasadnienia opartego na konkretach: wykonaniu wszystkich rozstrzygnięć z wyroku, stabilnej sytuacji zawodowej i rodzinnej, braku dalszych spraw.

Wniosek składa się do sądu, który wydał wyrok skazujący w pierwszej instancji. Jeżeli orzekało kilka sądów, właściwy jest ten, który wydał wyrok jako ostatni; gdy były to sądy różnego rzędu – sąd wyższego rzędu (art. 37 § 1 i 2 k.k.w.).

Kilka wyroków – zasada jednoczesnego zatarcia z art. 108 k.k.

Artykuł 108 k.k. stanowi, że jeżeli sprawcę skazano za dwa lub więcej nie pozostających w zbiegu przestępstw, jak również jeżeli skazany po rozpoczęciu, lecz przed upływem, okresu wymaganego do zatarcia skazania ponownie popełnił przestępstwo, dopuszczalne jest tylko jednoczesne zatarcie wszystkich skazań.

Przepis dotyczy więc dwóch układów: kolejnych skazań za czyny popełnione już po pierwszym wyroku oraz sytuacji, gdy w trakcie biegu terminu zatarcia dochodzi do skazania za nowy czyn.

Ponowne popełnienie przestępstwa znaczy prawomocne skazanie

Sąd Najwyższy w wyroku z 19 lipca 2023 r., III KK 210/23, przesądził, że użyte w art. 108 k.k. sformułowanie o ponownym popełnieniu przestępstwa oznacza prawomocne skazanie za nie, a nie samą datę czynu. Skutek jest wymierny. W tamtej sprawie skazany popełnił kolejne przestępstwo przed upływem terminu zatarcia, ale wyrok za ten czyn uprawomocnił się dwa miesiące po tej dacie – wcześniejsze skazanie zatarło się w zwykłym trybie, przez co odpadła podstawa do przypisania kwalifikowanej postaci przestępstwa z art. 178a § 4 k.k.

Nie od ostatniego wyroku, lecz od najpóźniejszego terminu

W praktyce sądów pojawia się błędne założenie, że przy kilku wyrokach bieg terminu rozpoczyna się od wykonania kary orzeczonej ostatnim z nich. Sąd Najwyższy w postanowieniu z 14 sierpnia 2025 r., III KK 369/25, ocenił taki pogląd jako oczywiście błędny. Terminy liczy się odrębnie dla każdego skazania, a jednoczesne zatarcie następuje z upływem tego z nich, który kończy się najpóźniej. Warunki zatarcia muszą być przy tym spełnione wobec każdego wyroku z osobna (por. postanowienie SN z 21.09.2020 r., II KK 81/20). Przy długiej historii karalności ten mechanizm potrafi zablokować zatarcie wiele lat.

Przestępstwa w zbiegu – terminy liczone osobno

Zasada jednoczesnego zatarcia nie obejmuje wszystkich przypadków wielości skazań. Artykuł 108 k.k. mówi o przestępstwach nie pozostających w zbiegu, co odczytane a contrario, oznacza, że przy przestępstwach pozostających w zbiegu terminy oblicza się dla każdego skazania oddzielnie.

Sąd Apelacyjny w Katowicach w postanowieniu II AKzw 28/26 wyjaśnił, jak rozumieć tam pojęcie zbiegu. Skoro Kodeks karny posługuje się nim w rozdziale IX, chodzi o zbieg rzeczywisty z art. 85 § 1 k.k., czyli o przestępstwa popełnione zanim zapadł pierwszy wyrok, choćby nieprawomocny, co do któregokolwiek z nich. Zbieg pomijalny i pozorny pozostają poza zakresem przepisu.

Sprawa rozpoznawana przez ten sąd dobrze pokazuje różnicę. Skazany popełnił dwa przestępstwa w odstępie pięciu dni, w czerwcu 2017 r., a pierwszy wyrok co do któregokolwiek z nich zapadł w kwietniu 2018 r. Czyny pozostawały więc w zbiegu rzeczywistym. Za jeden z nich orzeczono grzywnę, za drugi karę 3 lat pozbawienia wolności. Skazanie na grzywnę uległo zatarciu z mocy prawa z upływem roku od jej uiszczenia – niezależnie od tego, że drugie skazanie wciąż nie mogło ulec zatarciu, bo skazany nie wykonał orzeczonych zadośćuczynień.

Kiedy do zatarcia nie dojdzie w ogóle

Artykuł 106a k.k. wyłącza zatarcie skazania na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, jeżeli pokrzywdzony był małoletnim poniżej lat 15. W takim wypadku pozostaje wyłącznie droga ułaskawienia.

Zatarcia nie da się też osiągnąć tam, gdzie orzeczono środek karny dożywotnio albo na zawsze – na przykład zakazy z art. 41 § 1a i 1b, art. 41a § 4 czy art. 42 § 3 i 4 k.k. Skoro taki środek nie ma daty zakończenia, nigdy nie zostanie spełniony warunek z art. 107 § 6 k.k.

Osobnym problemem jest wyrok, który nie określa czasu trwania orzeczonego zakazu. Sąd Najwyższy w wyroku z 11 marca 2026 r., V KK 50/26, uznał takie uchybienie za rażące – bez daty wykonania środka karnego nie sposób ustalić momentu zatarcia, co prowadziłoby do trwałej niemożności odzyskania statusu osoby niekaranej.

Co zmienia zatarcie skazania

Najbardziej widoczny skutek to usunięcie wpisu z Krajowego Rejestru Karnego i możliwość uzyskania zaświadczenia o niekaralności. Dane osób, wobec których skazanie uległo zatarciu z mocy prawa, usuwa się z rejestru na podstawie art. 14 ust. 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym.

W postępowaniu karnym zatarcie wyklucza przyjęcie recydywy z art. 64 k.k. Dotyczy to także sytuacji, w której nowe przestępstwo popełniono jeszcze przed upływem terminu zatarcia, ale w chwili orzekania poprzednie skazanie było już zatarte (wyrok SN z 4.09.2013 r., V KK 45/13; wyrok SA we Wrocławiu z 31.01.2013 r., II AKa 186/12). Zatartego skazania nie można również uwzględnić przy wymierzaniu kary łącznej w wyroku łącznym (wyrok SN z 18.06.2009 r., IV KK 164/09).

Do czasu zatarcia skutek jest odwrotny. Sąd Najwyższy w wyroku z 20 marca 2024 r., III KK 50/24, przyjął, że sprawca pozostaje osobą skazaną na karę pozbawienia wolności także wtedy, gdy karę tę odbył w całości – co wyłącza warunkowe zawieszenie wykonania kary na podstawie art. 69 § 1 k.k. Dopiero zatarcie usuwa tę przeszkodę.

Fikcja niekaralności nie działa natomiast wstecz na wcześniejsze zachowania sprawcy. Jeżeli skazany nie stosował się do orzeczonego zakazu w czasie jego obowiązywania, późniejsze zatarcie skazania, którym zakaz orzeczono, nie usuwa znamion przestępstwa z art. 244 k.k. (wyrok SN z 7.04.2010 r., V KK 10/10).

Jak ustalić datę zatarcia w konkretnej sprawie

Kolejność ustaleń jest w zasadzie stała. Najpierw rodzaj każdej orzeczonej kary i data jej faktycznego wykonania, darowania albo przedawnienia wykonania. Potem środki karne, przepadek i środki kompensacyjne – wraz ze sprawdzeniem, czy zakaz nie był zawieszony w czasie odbywania kary izolacyjnej. Następnie liczba wyroków i to, czy przestępstwa pozostawały w zbiegu rzeczywistym. Na końcu daty uprawomocnienia się kolejnych wyroków, bo one przesądzają o zastosowaniu art. 108 k.k.

Jeśli potrzebujesz pomocy dotyczącej zatarcia swojego skazania, a także w innej w sprawie karnej – na etapie postępowania przygotowawczego, przed sądem albo już po wyroku, w postępowaniu wykonawczym – skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci prowadzi sprawy karne we Wrocławiu i reprezentuje klientów także w postępowaniach dotyczących wykonania kary i zatarcia skazania.

Nasza oferta

OWO Adwokaci Wrocław