Aktualności
Kara grzywny – zasady wymiaru, rodzaje i wykonanie kary
Grzywna należy do najstarszych kar uznawanych za ważny ośrodek polityki kryminalnej w zwalczaniu drobnej przestępczości. Majątkowy charakter grzywny implikuje liczne zalety, ale też wady tej kary. Do tych pierwszych zaliczyć należy przede wszystkim pozostawanie skazanego w środowisku rodzinnym i zawodowym, a w konsekwencji nienarażanie go na kontakt ze światem przestępczym zakładu karnego. Ponadto, kara ta jest jest prosta i tania w wykonaniu, a także względnie łatwo daje się stopniować (dostosować) m.in. do wagi czynu, stopnia winy czy sytuacji majątkowej sprawcy. Co ważne, grzywna może również pełnić funkcję indywidualno-ogólnoprewencyjną w zwalczaniu przestępczości gospodarczej czy w zwalczaniu innych przestępstw ukierunkowanych na osiągnięcie korzyści majątkowej (przekonuje o nieopłacalności tych przestępstw, a także stanowi zadośćuczynienie społeczne). Do wad z kolei możemy zaliczyć fakt, iż dolegliwość majątkowa dotyka nie tylko skazanego, lecz także wszystkie osoby pozostające na jego utrzymaniu. Istotne jest także, że w praktyce niewykluczone jest uiszczanie grzywny przez inne niż sprawca osoby, co powoduje, że grzywna jako kara traci osobisty charakter.
Kara grzywny – kiedyś i dziś
Kara grzywny występowała zarówno w katalogu kar zasadniczych w kodeksach z 1932 r., jak i z 1969 r. Zgodnie z założeniami Kodeksu karnego z 1969 r. kara grzywny miała pełnić istotną rolę w zwalczaniu drobnej przestępczości i ograniczeniu stosowania krótkoterminowych kar pozbawienia wolności. Realizacji tego założenia nie sprzyjały jednak ani unormowania sądowe, ani praktyka sądowa. Przepisy kodeksu karnego z 1969 r. przewidywały obligatoryjne orzeczenie grzywny obok kary pozbawienia wolności, a zatem niezależnie od możliwości płatniczych sprawcy, co w konsekwencji doprowadzało do orzekania grzywien nieściągalnych, a następnie ich zamianę na karę pozbawienia wolności.
Obowiązujący wówczas kwotowy system wymiaru kary grzywny był zbyt luźno związany z sytuacją majątkową i warunkami życiowymi sprawcy, a zatem również nie sprzyjał właściwemu dostosowaniu wysokości kary. Możliwości stosowania kary grzywny samoistnej nie zostały w pełni przez praktykę wykorzystane.
Przepisy Kodeksu karnego z 1997 r. zgodnie z postulatami nauki oraz doświadczenia innych państwa zmieniły gruntownie model kary grzywny – zamiast systemu kwotowego wprowadzono tzw. system stawek dziennych, znacznie rozszerzono możliwości stosowania grzywny samoistnej i zniesiono obligatoryjny charakter grzywny kumulatywnej. Pozostawiono natomiast dotychczasowy podział kar grzywny na dwie postacie: karę samoistną (tzw. grzywna samoistna) oraz karę kumulatywną obok kary pozbawienia wolności (tzw. grzywna kumulatywna).
Grzywna samoistna
Może zostać wymierzona w następujących przypadkach:
1. gdy jest przewidziana w ramach ustawowego zagrożenia za dane przestępstwo; występuje wówczas bądź samodzielnie, bądź z reguły alternatywnie do innych kar;
2. w oparciu o art. 37a § 1 k.k.:
| Art. 37a. [Orzeczenie grzywny albo kary ograniczenia wolności zamiast kary pozbawienia wolności] § 1. Jeżeli przestępstwo jest zagrożone tylko karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 8 lat, a wymierzona za nie kara pozbawienia wolności nie byłaby surowsza od roku, sąd może zamiast tej kary orzec karę ograniczenia wolności nie niższą od 4 miesięcy albo grzywnę nie niższą od 150 stawek dziennych, w szczególności jeżeli równocześnie orzeka środek karny, środek kompensacyjny lub przepadek. § 2. Przepisu § 1 nie stosuje się do sprawców określonych w art. 64 § 1 lub do sprawców, którzy popełniają przestępstwo działając w zorganizowanej grupie albo związku mających na celu popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego, sprawców przestępstw o charakterze terrorystycznym i sprawców przestępstwa określonego w art. 178a § 4. |
Przepis art. 37a § 1, w odróżnieniu od poprzedniej regulacji, nie tworzy sankcji alternatywnych; odnosi się bowiem do sankcji jednorodzajowych, zagrożonych tylko karą pozbawienia wolności. Zamiana kary pozbawienia wolności na inny rodzaj kary jest dopuszczalna jedynie wtedy, gdy sąd stwierdzi, że wymierzona kara pozbawienia wolności nie byłaby surowsza od roku. W takim przypadku sąd może zamiast tej kary orzec karę ograniczenia wolności lub grzywnę. Przepis art. 37a § 1 k.k., wyznacza przy tym minimum dla tak orzeczonych kar nieizolacyjnych (4 miesiące dla kary ograniczenia wolności i 150 stawek dziennych dla kary grzywny).
3. gdy sąd stosuje nadzwyczajne złagodzenie na podstawie art. 60 § 6 pkt 3 i 4 k.k.:
| Art. 60. [Nadzwyczajne złagodzenie kary] § 1. Sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary w wypadkach przewidzianych w ustawie oraz w stosunku do młodocianego, jeżeli przemawiają za tym względy określone w art. 54 § 1. § 2. Nadzwyczajne złagodzenie kary polega na wymierzeniu kary poniżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia, kary łagodniejszego rodzaju albo na odstąpieniu od wymierzenia kary i orzeczeniu środka karnego, środka kompensacyjnego lub przepadku według następujących zasad: 1) (uchylony), 2) jeżeli czyn stanowi zbrodnię, sąd wymierza karę pozbawienia wolności nie niższą od jednej trzeciej dolnej granicy ustawowego zagrożenia, 3) jeżeli czyn stanowi występek, przy czym dolną granicą ustawowego zagrożenia jest kara pozbawienia wolności nie niższa od roku, sąd wymierza grzywnę, karę ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności, 4) jeżeli czyn stanowi występek, przy czym dolną granicą ustawowego zagrożenia jest kara pozbawienia wolności niższa od roku, a górną – kara pozbawienia wolności nie niższa od lat 3, sąd wymierza grzywnę albo karę ograniczenia wolności, 5) jeżeli czyn stanowi występek, przy czym górną granicą ustawowego zagrożenia jest kara pozbawienia wolności nieprzekraczająca 2 lat, sąd odstępuje od wymierzenia kary i orzeka środek karny wymieniony w art. 39 pkt 2-3, 7 lub 8, środek kompensacyjny lub przepadek; przepisu art. 61 § 2 nie stosuje się |
W polityce karnej priorytetową rolę powinny odgrywać kary nieizolacyjne. Stąd grzywna została przewidziana jako kara alternatywna w sankcjach wszystkich przestępstw o niższym stopniu społecznej szkodliwości. W przypadku sankcji alternatywnych, gdy zagrożenie karą pozbawienia wolności nie przekracza 5 lat, sąd zobowiązany jest, zgodnie z dyrektywą art. 58 § 1 k.k., rozważyć w pierwszej kolejności celowość kary nieizolacyjnej.
Grzywna kumulatywna
Może być orzekana:
1. obok kary pozbawienia wolności, gdy sprawca dopuścił się czynu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub gdy ją osiągnął:
| Art. 33 § 2 k.k. § 2. Sąd może wymierzyć grzywnę także obok kary pozbawienia wolności wymienionej w art. 32 pkt 3, jeżeli sprawca dopuścił się czynu w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub gdy korzyść majątkową osiągnął. |
Grzywny kumulatywnej nie można traktować jako prostej pochodnej wielkości korzyści majątkowej, jaką sprawca osiągnął lub zamierzał osiągnąć. Sąd musi zatem zważyć, aby łączna dolegliwość dwóch orzeczonych kar (grzywny obok kary pozbawienia wolności) nie przekraczała stopnia winy oraz realizowała cele penalne.
2. jeżeli sąd warunkowo zawiesił wykonywanie kary pozbawienia wolności (art. 71 § 1 k.k.), przy czym sąd może orzec grzywnę, jeżeli jej wymierzanie obok kary pozbawienia wolności na innej podstawie nie jest możliwe.
Grzywna kumulatywna była przewidziała również w Kodeksie karnym z 1969 r., jednakże obligatoryjność jej orzekania uczyniła z tej kary represyjny, powszechnie krytykowany środek penalny. W regulacji Kodeksu karnego z 1997 r. zwraca uwagę fakultatywny charakter grzywny kumulatywnej.
System stawek dziennych
Najistotniejszą zmianą w unormowaniu grzywny w Kodeksie karnym z 1997 r. jest wprowadzenie nowego systemu wymiaru kary grzywny. Zamiast uprzednio obowiązującego systemu kwotowego przyjęto tzw. system stawek dziennych, który składa się z dwóch etapów. W pierwszym etapie określa się liczbę stawek dziennych, kierując się wagą popełnionego przestępstwa a zatem stopniem społecznej szkodliwości, stopniem winy oraz biorąc pod uwagę względy indywidualne i ogólnoprewencyjne. W drugim etapie ustala się wysokość stawki dziennej odpowiednio do – najogólniej biorąc – statusu majątkowego sprawcy.
Zgodnie z art. 33 § 1 k.k. w pierwszym etapie wymiaru grzywny – w systemie stawek dziennych – sąd określa liczbę stawek:
| Art. 33 § 1 k.k. § 1. Grzywnę wymierza się w stawkach dziennych, określając liczbę stawek oraz wysokość jednej stawki; jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, najniższa liczba stawek wynosi 10, zaś najwyższa 540. § 1a. Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, a przestępstwo jest zagrożone zarówno grzywną, jak i karą pozbawienia wolności, grzywnę wymierza się w wysokości nie niższej od: 1) 50 stawek – w przypadku czynu zagrożonego karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku; 2) 100 stawek – w przypadku czynu zagrożonego karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 2 lat; 3) 150 stawek – w przypadku czynu zagrożonego karą pozbawienia wolności przekraczającą 2 lata. |
W niektórych przypadkach Kodeks modyfikuje górną granicę liczby stawek dziennych. Przykładowo, przy wymierzaniu kary łącznej granica ta wynosi 810 stawek dziennych.
W części ogólnej Kodeksu karnego przewidziano też inną modyfikację granicy stawek dziennych grzywny. W przypadku orzeczenia grzywny zamiast kary pozbawienia wolności na podstawie art. 37a § 1 k.k. sąd może orzec grzywnę nie niższą od 100 stawek dziennych. W części szczególnej występują natomiast dwa wypadki obniżenia górnej granicy stawek dziennych, która wynosi 180 (art. 221 i 255 § 3 k.k.). W ustawach szczególnych zawarte są też inne modyfikacje liczby stawek dziennych, np. w ustawie z 20.03.2009 r. o bezpieczeństwie imprez masowych niektóre uregulowane tam przestępstwa zagrożone są karą grzywny w wysokości nie mniejszej niż 120, 180 czy 250 stawek dziennych.
W drugim etapie wymiaru kary sąd grzywny sąd określa wysokość jednej stawki, która nie może być niższa niż 10 zł, a wyższa niż 2000 zł (art. 33 § 3 k.k.). Ustalając stawkę dzienną, sąd bierze pod uwagę dochody sprawcy, jego warunki osobiste i rodzinne, a także stosunki majątkowe i możliwości zarobkowe. Ostateczną wysokość kary grzywny uzyskuje sąd po przemnożeniu liczby stawek przez wysokość jednej stawki. A zatem, pomijając wyjątki, minimalna wysokość grzywny będzie wynosić 10 zł, a jej maksymalna wartość to 1.080.000 zł.
System stawek dziennych ma wiele zalet m.in. jest niewrażliwy na inflację, elastyczny, a także wyraźnie zobowiązuje sąd do wymiaru grzywny uwzględniającej sytuację majątkową oraz możliwości płatnicze sprawcy. Co więcej, stwarza podstawę do właściwego, sprawiedliwego dozowania dolegliwości majątkowej tkwiącej w tej karze.
Warunkiem prawidłowego funkcjonowania kary stawek dziennych jest dokładne ustalenie sytuacji majątkowej sprawcy, jego dochodów i możliwości płatniczych. W praktyce takie ustalenie będzie możliwe przez czynności operacyjno-rozpoznawcze Policji oraz podczas czynności procesowych w postępowaniu przygotowawczym.
System kwotowy
Obok systemu stawek dziennych kara grzywny wymierzana jest w niektórych przypadkach również w systemie kwotowym. Pozostawiono bowiem w mocy wiele ustaw szczególnych, w których grzywnę określano kwotowo (z 29.07.2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi). Zgodnie z art. 11 § 2 ustawy z 6.-6.1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks karny, jeżeli ustawa szczególna przewiduje grzywnę kwotową, nie stosuje się do niej zasad przewidzianych w Kodeksie karnym, a zatem jej wymiar należy wyrazić kwotą, a nie w stawkach dziennych. Do grzywny kwotowej mają wówczas zastosowanie dyrektywy wymiaru kary zawarte w art. 53 § 1-3 k.k.
Ustawą z 5.11.2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy, ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw, że grzywnę kwotową wymierza się z uwzględnieniem dochodów sprawcy, jego warunków osobistych, rodzinnych, stosunków majątkowych i możliwości zarobkowych.
Wykonanie kary grzywny
Skazany na karę grzywny wzywany jest do jej uiszczenia w terminie 30 dni, w razie zaś bezskutecznego upływu wyznaczonego terminu grzywnę ściąga się w drodze egzekucji (art. 44 k.k.w.). Jeżeli egzekucja grzywny okaże się bezskuteczna, sąd może zamienić grzywnę nieprzekraczającą 120 stawek dziennych na pracę społecznie użyteczną, przyjmując, że dziesięć stawek dziennych jest równoważnych miesiącowi pracy społecznie użytecznej (art. 45 § 1 k.k.w.). Zamiana grzywny na pracę społecznie użyteczną jest zawsze fakultatywna. Wprowadzenie możliwości zamiany grzywny na pracę społecznie użyteczną miało na celu m.in. ograniczenie wykonywania nieefektywnych zastępczych kar pozbawienia wolności. Przepisy Kodeksu karnego wykonawczego przewidują również możliwość rozłożenia grzywny na raty (art. 49 k.k.w.), a także w szczególnie uzasadnionych wypadkach umorzenia w części zaś wyjątkowo również w całości grzywny (art. 51 k.k.w.). Ponadto, zgodnie z art. 46 § 2 k.k. zarządzając wykonanie zastępczej kary pozbawienia wolności, przyjmuje się, że jeden dzień pozbawienia wolności jest równoważny dwóm stawkom dziennym grzywny; kara zastępcza nie może przekroczyć 12 miesięcy pozbawienia wolności, jak również górnej granicy kary pozbawienia wolności za dane przestępstwo, a jeżeli ustawa nie przewiduje za dane przestępstwo kary pozbawienia wolności, górna granica zastępczej kary pozbawienia wolności nie może przekroczyć 6 miesięcy.
Potrzebujesz pomocy adwokata w sprawie karnej?
Sprawy karne, w których istnieje możliwość orzeczenia kary grzywny, pomimo pozornie łagodniejszego charakteru, mogą wiązać się z poważnymi konsekwencjami prawnymi i finansowymi. Właściwa obrona – już na etapie postępowania przygotowawczego – może mieć kluczowe znaczenie dla wysokości orzeczonej kary, a nawet dla samego rozstrzygnięcia sprawy. Jeżeli poszukujesz adwokata specjalizującego się w sprawach karnych, zapraszamy do kontaktu. Zapewniamy profesjonalną i indywidualną pomoc prawną na każdym etapie postępowania.
Zobacz także:
Skontaktuj się z nami
OWO Adwokaci
