Niniejszy artykuł stanowi część drugą cyklu poświęconego formom stadialnym przestępstwa. W części pierwszej omówiliśmy przygotowanie i dokonanie jako pierwsze oraz ostatnie stadium realizacji czynu zabronionego. Teraz przechodzimy do instytucji, która w praktyce sądowej pojawia się najczęściej i budzi najwięcej wątpliwości teoretycznych: usiłowania. Obejmuje ono zachowanie sprawcy bezpośrednio zmierzające do dokonania czynu zabronionego, które jednak – z różnych przyczyn – nie prowadzi do jego pełnej realizacji. Poniżej analizujemy znamiona usiłowania, rozróżnienie na usiłowanie udolne i nieudolne, podział na usiłowanie ukończone i nieukończone, a także instytucje dobrowolnego odstąpienia i czynnego żalu.

Formy stadialne przestępstwa stanowią jeden z podstawowych elementów konstrukcji odpowiedzialności karnej w polskim prawie karnym. Umożliwiają one określenie stopnia realizacji znamion czynu zabronionego przez sprawcę oraz wyznaczenie granic jego odpowiedzialności. W doktrynie oraz na gruncie przepisów Kodeksu karnego wyróżnia się trzy zasadnicze stadia rozwoju przestępstwa: przygotowanie, usiłowanie oraz dokonanie (każde poprzedzone zamiarem).

Etapy te odzwierciedlają inny poziom zaawansowania działania sprawcy oraz odmienny stopień zagrożenia dla chronionego dobra prawnego. Szczególne znaczenie w tym kontekście przypisuje się instytucji usiłowania, polegającej na podjęciu przez sprawcę zachowania bezpośrednio zmierzającego do dokonania czynu zabronionego, przy jednoczesnym braku realizacji wszystkich jego znamion. Problematyka tej formy stadialnej odgrywa istotną rolę zarówno w praktyce stosowania prawa, jak i w rozważaniach teoretycznoprawnych, ponieważ pozwala ona na objęcie odpowiedzialnością karną także takich zachowań, które nie doprowadziły do pełnej realizacji przestępstwa, lecz stwarzały realne zagrożenie dla dobra prawnego.

Znamiona usiłowania i jego konsekwencje

Z tak ujętej przez ustawodawcę w art. 13 § 1 k.k. formuły usiłowania wynikają następujące przesłanki:

1. zamiar popełnienia czynu zabronionego;
2. zachowanie zmierzające bezpośrednio do dokonania czynu zabronionego;
3. brak dokonania.

Zamiar usiłującego sprawcy, obejmujący podjęcie zachowania o znamionach określonych w ustawie karnej, może okazać się bezpośredni lub ewentualny. Gdyby ustawodawca chciał się ograniczyć tylko do zamiaru bezpośredniego, musiałby wyraźnie określić, że za usiłowanie odpowiada ten tylko, kto chce popełnienia czynu zabronionego. „Zamiar” jest bowiem pojęciem szerszym niż „chcenie”, co jednoznacznie wynika z art. 9 § 1 k.k. Inna sprawa, że nie jest możliwe usiłowanie w zamiarze ewentualnym takiego przestępstwa, którego dokonanie jest możliwe jedynie w zamiarze bezpośrednim. Wykluczone jest bowiem, by forma stadialna przestępstwa prowadziła do zmodyfikowania jego ustawowej typizacji, odbierając mu charakter przestępstwa kierunkowego.

Kolejną przesłankę usiłowania stanowi zachowanie zmierzające bezpośrednio do dokonania czynu zabronionego. Może być ono zarówno działaniem, jak i zaniechaniem. Gdyby ustawodawca chciał wykluczyć możliwość usiłowania przez zaniechanie, to zakresowo szersze pojęcie zachowania zastąpiłby węższym pojęciem działania. Usiłowanie przez zaniechanie polega na zamierzonym powstrzymaniu się od stworzenia sobie warunków niezbędnych do wykonania ciążącego na sprawcy obowiązku, prowadzącym bezpośrednio do realizacji znamion czynu zabronionego, które (np. dzięki działaniom innych osób, zastępującym działanie gwaranta) jednak nie następuje.

Usiłowanie rozpoczyna się dopiero w chwili, gdy podjęte przez sprawcę zachowanie zmierza bezpośrednio do realizacji znamion czynu zabronionego. Wszystkie czynności podjęte wcześniej mogą być zakwalifikowane co najwyżej jako przygotowanie, które ma miejsce wówczas, gdy sprawca podejmuje czynności mające stworzyć warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego bezpośrednio do dokonania.

Interpretując pojęcie bezpośredniości w kontekście art. 16 § 1 k.k. należy przyjąć, że czynność, która stwarza jedynie warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego bezpośrednio do dokonania, sama w sobie nie jest jeszcze owym bezpośrednim zmierzaniem.

Stwierdzenie takie nie usuwa oczywiście pojawiających się wątpliwości, jakie wynikają głównie z ocenności oraz relatywności tego, co można by określić jako bezpośrednie zmierzanie do dokonania. Jakiegoś uniwersalnego kryterium prawdopodobnie nigdy nie uda się wypracować. Słuszne jest zatem stwierdzenie, że bezpośredniość można ustalić tylko w związku z realizacją czynu zabronionego określonego typu. To samo zachowanie może być wszak bezpośrednim zmierzaniem do dokonania czynu zabronionego jednego typu, a jednocześnie czynnością przygotowawczą w stosunku do czynu zabronionego innego typu.

Naturalną przesłanką usiłowania jest ponadto stwierdzenie braku dokonania zamierzonego czynu. Granica między usiłowaniem a dokonaniem przebiega w zakresie wypełniania (przestępstwo dokonane) lub niewypełnienia (przestępstwo usiłowane) wszystkich znamion przestępstwa określonego w ustawie karnej.

Konsekwencje usiłowania na płaszczyźnie ustawowego zagrożenia zrównane zostały z konsekwencjami przewidzianymi dla dokonania. Sąd wymierza bowiem karę za usiłowanie w granicach zagrożenia przewidzianego dla danego przestępstwa. Ustawodawca nie przewiduje zatem żadnych ograniczeń co do rozmiaru kar wymierzanych za usiłowanie przestępstwa w stosunku do kar za jego dokonanie. Oznacza to, że ustawowe zagrożenie karą za usiłowanie odpowiada ustawowemu zagrożeniu za dokonanie przestępstwa.

Usiłowanie udolne i nieudolne

Interpretując ten przepis a contrario, łatwo zauważyć, że z udolnym usiłowaniem mamy do czynienia wówczas, gdy w warunkach, w jakich sprawca podjął próbę realizacji znamion czynu zabronionego, dokonanie było obiektywnie możliwe, czyli ex ante z perspektywy obiektywnego obserwatora prawdopodobne. Obojętny jest przy tym stopień prawdopodobieństwa, który niekiedy może się okazać bardzo niski, co nie pozbawia jednak usiłowania cech udolności.

Z nieudolnością usiłowania w rozumieniu art. 13 § 2 k.k. mamy do czynienia wówczas, gdy dokonanie okaże się obiektywnie niemożliwe, przy czym owa niemożliwość dokonania – oceniana ze stanowiska ex ante – stanowić musi konsekwencję braku przedmiotu nadającego się do popełniania na nim czynu zabronionego (brak tzw. przedmiotu czynności wykonawczej) albo użycia niewłaściwego środka, który nie nadaje się do osiągnięcia zamierzonego rezultatu.

Jeśli powody obiektywnej niemożności dokonania są inne niż określone w art. 13 § 2 k.k. (np. wynikają z braku określonych kwalifikacji podmiotu, składających się na ustawową typizację tzw. przestępstwa indywidualnego), to bezskuteczne dążenie do popełnienia czynu zabronionego nie stanowi w takiej sytuacji prawnokarnie relewantnego usiłowania – i jako takie – pozostaje bezkarne.

Nie można natomiast mówić o usiłowaniu nieudolnym wówczas, gdy w momencie wszczęcia działania dokonanie przestępstwa było obiektywnie możliwe (choćby nawet szanse realizacji zamiaru sprawcy były niewielkie), a dopiero później – w wyniku włączenia się niesprzyjających okoliczności – realizacja tego zamiaru okazała się nieosiągalna ze względu na brak przedmiotu nadającego się do dokonania na nim przestępstwa lub użycie środka nienadającego się do wywołania zamierzonego skutku. W takim bowiem wypadku usiłowanie jest „udolne”, a jedynie z przyczyn obiektywnych sprawcy nie udało się zrealizować swojego zamiaru.

Sprawca podejmujący usiłowanie nie jest oczywiście świadomy jego nieudolności (niemożności dokonania), gdyby bowiem uświadamiał ją sobie, to – postępując racjonalnie – powinien zrezygnować z podejmowania tego rodzaju próby. Oznacza to, że – mylnie wyobrażając sobie, że w danych warunkach dokonanie jest możliwe – błądzi właśnie co do przedmiotu lub użytego środka. Można zatem stwierdzić, że usiłowanie nieudolne polega na popełnionym w złej wierze błędzie co do okoliczności stanowiącej znamie czynu zabronionego, który od błędu uregulowanego w art. 28 § 1 k.k. różni się jednak tym, że – właśnie ze względu na złą wiarę (zły zamiar) – nie wyłącza ani winy, ani tym bardziej umysłności działania, lecz w sensie czysto prakseologicznym wyklucza jego skuteczność.

W dogmatyce prawa karnego znana jest teoria, według której usiłowanie może okazać się bezwzględnie lub względnie nieudolne. Z bezwzględną nieudolnością mielibyśmy do czynienia wówczas, gdyby w żadnych okolicznościach i warunkach użyty środek albo przedmiot nie był zdatny do popełnienia czynu zabronionego. Nieudolność staje się natomiast jedynie względna, gdyby środek albo przedmiot in abstracto właściwy w konkretnej sytuacji był całkowicie nieprzydatny do osiągnięcia zamierzonego celu.

W przypadku usiłowania kwestia przedmiotu nadającego się do popełnienia na nim czynu zabronionego nie ogranicza się do spostrzeżenia tego przedmiotu (lub jego braku), lecz niekiedy konieczna staje się także ocena, czy realnie istniejący przedmiot, na który skierowane jest działanie sprawcy, nadaje się do czynu zabronionego. Owa ocena może zaś być formułowana z – co najmniej – dwóch różnych punktów widzenia, a mianowicie obiektywnego (uwzględniającego jakieś powszechnie przyjęte kryteria) lub subiektywnego, czyli dokonywanego jedynie z perspektywy sprawcy. Rozstrzygnięcia wymaga zatem kwestia, czy o tym, że konkretny przedmiot nadaje się do popełnienia na nim czynu zabronionego, decydują wyobrażenia oraz oczekiwania sprawcy co do jego właściwości (np. wartości majątkowej), czy też raczej obiektywne cechy tego przedmiotu.

Karalność przy usiłowaniu nieudolnym

Przy usiłowaniu nieudolnym powstaje skomplikowany problem uzasadniania jego karalności. Skoro wszak nie może ono doprowadzić do dokonania, to – obiektywnie rzecz biorąc – nie stwarza tym samym obiektywnego zagrożenia dla dobra prawnego. W rezultacie zaś pojawiają się także istotne braki w przedmiotowej zawartości bezprawia. Wydaje się zatem oczywiste, że uzasadnienia dla karalności usiłowania nieudolnego szukać należy w stronie podmiotowej, na którą składa się przede wszystkim podlegający ujemnemu wartościowaniu zły zamiar sprawcy. Wyrażany jest jednak również pogląd, że w warstwie przedmiotowej ujemną wartość dostrzec można w ataku skierowanym na naruszenie normy sankcjonowanej.

Podążając w tym właśnie kierunku, można karalność usiłowania uzasadnić w następujący sposób: jeżeli sprawca swoim zachowaniem uruchamia łańcuch, który zwykle prowadzi do naruszenia dobra przedstawiającego wartość społeczną, to – nawet gdyby ze względu na nieprzewidywalne dla sprawcy okoliczności konkretnego stanu faktycznego zachowanie takie okazało się jednak usiłowaniem nieudolnym – będzie ono obiektywnie społecznie szkodliwe i z tego właśnie powodu ujemnie wartościowane.

Słuszny jest wyrażany w literaturze pogląd, że podstawą odpowiedzialności karnej nie mogą być takie przypadki usiłowania nieudolnego, w których rozsądnie myślący człowiek zorientowałby się od razu, że brak zagrożenia dla dobra prawnego. W szczególności nie dają podstawy do odpowiedzialności błędy wynikające z zabobonu lub braku podstawowej wiedzy o prawach przyrody.

W przypadku usiłowania nieudolnego sprawca ponosi odpowiedzialność karną na zasadach ogólnych (czyli tak jak przy usiłowaniu udolnym), z tą wszakże istotną różnicą, że sąd może wobec niego zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary albo nawet odstąpić od jej wymierzania. Gradacja odpowiedzialności znajduje uzasadnienie m.in. w stopniowalności usiłowania. Przy ocenie formułowanej z perspektywy ex ante usiłowanie z jednej strony może okazać się skrajnie nieudolne, choć z drugiej strony – może być bardzo bliskie udolności. Tak więc jeżeli sprawca ma wiedzę kauzalną na temat tego, w jaki sposób osiągnąć zamierzony skutek i swoim zachowaniem uruchamia łańcuch kauzalny, który w typowych okolicznościach do tego skutku by doprowadził, to nawet jeśli ze względu na nieprzewidywalne dla niego okoliczności usiłowanie takie okaże się nieudolne, to brak będzie podstaw do zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary, a tym bardziej – do odstąpienia od jej wymierzania.

Usiłowanie ukończone i nieukończone

Prawnokarnie relewantny ze względu na treść art. 15 k.k. jest również podział usiłowania na ukończone i nieukończone.

1)  Z usiłowaniem ukończonym mamy do czynienia wówczas, gdy sprawca wykonał wszystkie czynności mające prowadzić do pełnej realizacji znamion czynu zabronionego i – ze swej strony – nie musi już przedsiębrać czegokolwiek, a jedynie oczekiwać rezultatów swego zachowania. Innymi słowy, przy usiłowaniu ukończonym kolejne ogniwa łańcucha kauzalnego, mające prowadzić do zamierzonego celu, nie wymagają już żadnej aktywności sprawcy.

2)  Z kolei usiłowanie nieukończone ma miejsce wówczas, gdy sprawca zdołał wykonać jedynie część czynności, które miały prowadzić do zamierzonego celu. Jest oczywiste, że bez dalszej aktywności sprawcy dokonanie nie wchodzi w rachubę, co jednak samo w sobie nie nadaje usiłowaniu nieukończonemu cech nieudolności.

Trafny wydaje się pogląd, że usiłowanie ukończone możliwe jest tylko przy przestępstwach materialnych, gdy – mimo zakończenia zachowania zmierzającego bezpośrednio do dokonania – skutek stanowiący znamie czynu zabronionego nie nastąpił. Trudno natomiast mówić o ukończonym usiłowaniu przestępstwa formalnego, gdyż z chwilą ukończenia akcji przez sprawcę przestępstwo bezskutkowe jest już dokonane.

Dobrowolne odstąpienie i czynny żal

Powyższy podział usiłowań ma znaczenie ze względu na instytucję dobrowolnego odstąpienia od usiłowania oraz okazanego przez usiłującego sprawcę czynnego żalu. Dobrowolne odstąpienie wiąże się z etapem wcześniejszym – jest ono bowiem możliwe przy tzw. usiłowaniu nieukończonym (niezupełnym), gdy sprawca ze swej strony nie wykonał jeszcze ostatniej czynności zmierzającej do dokonania. W takiej sytuacji z natury rzeczy wystarczające jest zaniechanie dalszych działań. Czynny żal może się natomiast pojawić na etapie późniejszym (w związku z tzw. usiłowaniem ukończonym), czyli w przedziale czasu zamykającym się ostatecznie z chwilą wystąpienia skutku, a rozpoczętym wówczas, gdy sprawca zrobił już wszystko to, co – zmierzające do osiągnięcia skutku – miałby uczynić. Jest oczywiste, że w takiej sytuacji bierna postawa sprawcy nie byłaby wystarczająca. Chcąc okazać czynny żal, musi on zatem naruszeniu dobra prawnego aktywnie przeciwdziałać.

Odstąpienie od usiłowania tylko wówczas prowadzi do bezkarności sprawcy, gdy jest dobrowolne. Jest ono zaś takie wówczas, gdy sprawca z własnej woli – bez jakichkolwiek nacisków sytuacyjnych oraz zewnętrznych przeszkód – nie wykonał ostatnich czynności niezbędnych do pełnej realizacji znamion czynu zabronionego. Nie można natomiast uznać dobrowolności odstąpienia od usiłowania, jeśli sprawca odstąpił od czynu na skutek okoliczności zewnętrznych, które wpłynęły na jego wolę i wywołały przekonanie o niemożności realizacji jego zamiaru.

Czynny żal przy usiłowaniu polega z kolei na tym, że sprawca dobrowolnie zapobiega powstawaniu skutku stanowiącego znamie czynu zabronionego. Oznacza to, że konieczna staje się ingerencja sprawcy w łańcuch kauzalny, którego ogniwem już zrealizowanym były czynności podjęte wcześniej w ramach usiłowania, ogniwem zaś przewidywanym jest potencjalny skutek, którego wystąpieniu należy przeciwdziałać. Przeciwdziałanie to musi być przy tym dobrowolne, tzn. wynikać z faktu, że sprawca porzucił zamiar dokonania przestępstwa i dlatego chce zapobiec wystąpieniu skutku należącego do jego znamion.

Konieczność ingerencji sprawcy w łańcuch kauzalny nie oznacza natomiast, że zapobiegęnie skutkowi musi być wyłącznie wynikiem jego zachowania. Potrzebne mogą być bowiem umiejętności albo wiedza innych osób, których sprawca nie posiada.

Konsekwencje omówionych instytucji są daleko idące. Nie podlega bowiem karze za usiłowanie, kto dobrowolnie odstąpił od dokonania lub zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamie czynu zabronionego. Sąd może natomiast zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary w stosunku do sprawcy, który dobrowolnie starał się zapobiec skutkowi stanowiącemu znamie czynu zabronionego.

Podkreślenia wymaga fakt, że sprawca, który dobrowolnie zapobiegł zamierzonemu skutkowi przestępnemu, nie ponosi odpowiedzialności za usiłowanie tego przestępstwa, lecz ponosi odpowiedzialność karną za inne przestępstwo dokonane, jeśli w ramach podjętego usiłowania zachowaniem swym zrealizował znamiona innego przestępstwa. Przykładowo, jeśli zatem sprawcy uda się zapobiec skutkowi śmiertelnemu, należącemu do znamion przestępstwa z art. 148 k.k., ale pokrzywdzony dozna poważnego uszczerbku na zdrowiu, to odpadnie odpowiedzialność za usiłowane zabójstwo, ale nie za spowodowany uszczerbek na zdrowiu.

W orzecznictwie wyrażony został także pogląd, że brak możliwości osiągnięcia celu, który sprawca usiłował osiągnąć, pozbawia odstąpienie od usiłowania dobrowolności, chroniącej przed karą. Istotne jest zatem stwierdzenie, czy sprawca, który zaniechał usiłowania, mógł zamierzony cel osiągnąć, czy też możliwości takiej był pozbawiony z przyczyn od niego niezależnych, jak ucieczka lub opór ofiary, obawa ujęcia, pościg itd.

W art. 15 § 2 k.k. zostały określone konsekwencje czynnego żalu, który okazał się nieskuteczny, tzn. gdy sprawca starał się dobrowolnie zapobiec skutkowi stanowiącemu znamie czynu zabronionego, lecz podjęte działania nie przyniosły rezultatu. Tym samym, w sytuacji, gdy skutkowi udało się zapobiec – chociaż w najmniejszym nawet stopniu nie przyczyniły się do tego dobrowolnie podjęte działania sprawcy, lecz jakieś inne, od niego niezależne okoliczności – należy zadać sobie pytanie, czy mamy do czynienia z czynnym żalem skutecznym czy nieskutecznym.

W świetle jednoznacznej w tym zakresie wypowiedzi ustawodawcy art. 15 § 1 k.k. znajduje zastosowanie wówczas, gdy sprawca zapobiegł skutkowi, czyli podjął działania, które w jakimś stopniu się do tego współprzyczyniły. O skuteczności czynnego żalu nie decyduje bowiem samo niewystąpienie skutku, lecz mające określoną wartość kauzalną zapobiegęnie jego wystąpieniu przez sprawcę.

Usiłowanie a narażenie na niebezpieczeństwo

Przy narażeniu na konkretne niebezpieczeństwo, ujmowanym jako skutek typu czynu zabronionego, karnoprawna ochrona występuje na etapie bezpośrednio poprzedzającym spowodowanie uszczerbku dla dobra prawnego. Cecha ta zbliża znacznie tego rodzaju przestępstwa do usiłowania naruszania chronionego dobra prawnego, z tą jednak różnicą, że przy usiłowaniu nacisk położony jest przede wszystkim na stronę podmiotową przestępstwa, natomiast przy przestępstwach narażenia na niebezpieczeństwo uzasadnienie karalności zachowania sprawcy opiera się głównie na elemencie przedmiotowym przestępstwa. Stąd też przestępstwo narażenia na niebezpieczeństwo – w przeciwieństwie do usiłowania – może być popełnione zarówno umyślnie, jak i nieumyślnie.

Należy zwrócić uwagę, że umyślne naruszenie dobra prawnego z natury rzeczy przechodzi przez etap umyślnego narażenia tego dobra na niebezpieczeństwo, jak również etap usiłowania. Zanim bowiem doszło do naruszenia dobra prawnego, zostało ono narażone na niebezpieczeństwo, a jednocześnie samo naruszenie jako przestępstwo dokonane musiało przejść przez stadium usiłowania. Nieodparcie nasuwa się pytanie, która z obu form poprzedzających naruszenie jest od niego mniej oddalona. Odpowiedź nie jest niestety łatwa, choć kluczowe znaczenie będzie mieć ustalenie, czy zamiarem sprawcy objęte było naruszenie dobra prawnego czy jedynie jego narażenie na niebezpieczeństwo. W zależności bowiem od tego, jak kształtował się zamiar sprawcy, poniesie odpowiedzialność za usiłowanie przestępstwa, którego skutkiem miałoby być naruszenie dobra prawnego lub za dokonanie przestępstwa, do którego znamion należy narażenie na niebezpieczeństwo. Kumulacja odpowiedzialności nie wchodzi w takim przypadku w rachubę.

Ponadto, należy mieć na względzie, że usiłowanie nie egzystuje samodzielnie, lecz – jako forma stadialna przestępstwa uregulowana w części ogólnej Kodeksu karnego – czerpie swój sens dopiero w relacji do określonego typu czynu zabronionego. Nie ma bowiem usiłowania jako takiego, gdyż w każdym przypadku usiłujący sprawca zmierza przecież do popełniania jakiegoś przestępstwa. O ile narażenie dobra prawnego na konkretne niebezpieczeństwo – jako przestępstwo sui generis – stanowi samodzielnie stypizowany czyn zabroniony, a w konsekwencji obwarowane jest odrębną, samodzielną sankcją, o tyle usiłowanie naruszenia dobra prawnego karane jest w granicach tego samego ustawowego zagrożenia, które przewidziane jest dla dokonania. Z punktu widzenia zamiaru sprawcy usiłowanie z natury rzeczy oznacza brak dokonania, podczas gdy narażenie na konkretne niebezpieczeństwo jest już dokonaniem, ma ono bowiem miejsce dopiero wówczas, gdy komplet ustawowych znamion zostanie zrealizowany. Innymi słowy, narażenie na niebezpieczeństwo jest bardziej zaawansowaną formą stadialną, która teoretycznie może być poprzedzona usiłowaniem.

Pomocy prawna w sprawie karnej

Prawidłowa kwalifikacja prawna zachowania sprawcy jako usiłowania – w tym ocena jego udolności, stopnia zaawansowania oraz dobrowolności ewentualnego odstąpienia – ma kluczowe znaczenie dla wymiaru kary i strategii obronnej. Jeżeli staniesz w obliczu zarzutów karnych lub potrzebujesz fachowej oceny prawnej swojej sytuacji, zapraszamy do kontaktu z Nami. Nasza Kancelaria posiada bogate doświadczenie w prowadzeniu spraw karnych – zarówno na etapie postępowania przygotowawczego, jak i przed sądami wszystkich instancji. Skontaktuj się z nami – pierwsza konsultacja pozwoli ocenić możliwości skutecznej obrony.

Nasza oferta

OWO Adwokaci Wrocław