Katalog kar przewidzianych w polskim Kodeksie karnym obejmuje trzy główne rodzaje: grzywnę, karę ograniczenia wolności oraz karę pozbawienia wolności. Dwie spośród nich – kara ograniczenia wolności i kara pozbawienia wolności – mają szczególne znaczenie praktyczne i budzą wiele pytań zarówno wśród oskarżonych, jak i ich bliskich. Poniżej omawiamy ich treść, zakres stosowania oraz ewolucję przepisów na przestrzeni lat.

Kara ograniczenia wolności

Rys historyczny

Kara ograniczenia wolności została wprowadzona do Kodeksu karnego z 1967 r. w rezultacie poszukiwań nowego środka zwalczania drobnej i średniej przestępczości, który – stanowiąc dolegliwość dla sprawcy – nie łączyłby się z krótkotrwałym pozbawieniem wolności. Mimo słusznych polityczno-kryminalnych założeń regulacja kary ograniczenia wolności z Kodeksu karnego z 1969 r. nasuwała wiele zastrzeżeń. Podstawowy zarzut dotyczył zbyt wąsko określonych ustawowych ram do stosowania tej kary. Podkreślano również, że praca poprawcza, składająca się na istotę kary ograniczenia wolności, pozostaje w sprzeczności z wiążącymi Polskę umowami międzynarodowymi.

Najwięcej zastrzeżeń budziła jednak praktyka orzekania i wykonywania tej kary. Wbrew założeniom ustawodawcy z 1969 r. kara ograniczenia wolności nie zmniejszała liczby orzekanych krótkotrwałych kar pozbawienia wolności. Stosowana była stosunkowo rzadko, a sędziowie wybierali najczęściej jedną tylko formę kary ograniczenia wolności, polegającą na potrąceniu z wynagrodzenia skazanego. Powodowało to, wbrew założeniom ustawodawcy, przekształcenie kary ograniczenia wolności w rozłożoną na raty grzywnę.

Kara ograniczenia wolności została także ujęta w Kodeksie karnym z 1997 r., jednakże jej treść została gruntownie zmieniona. Racjonalna polityka karna wymagała bowiem takiej kary, która byłaby alternatywą nie tylko wobec krótkotrwałej kary pozbawienia wolności, lecz także wobec grzywny. Stosowanie tej ostatniej kary jest bowiem niejednokrotnie ograniczone z uwagi na brak możliwości jej uiszczania przez sprawcę. W takich przypadkach bardziej celowe byłoby stosowanie kary ograniczenia wolności.

Aby uczynić z kary ograniczenia wolności istotny środek zwalczania przestępczości, ustawodawca z 1997 r. starał się uniknąć wad poprzedniego rozwiązania: skrócono wówczas okres jej trwania, w miejsce trzech wprowadzono dwie postacie kary ograniczenia wolności, obniżono wymiar godzin pracy, wprowadzono obowiązek wysłuchania skazanego przed określeniem miejsca i czasu wykonywania pracy, a także rozszerzono zakres jej stosowania.

Kara ograniczenia wolności w obowiązującym stanie prawnym

Po nowelizacji Kodeksu karnego z 2015 r. zarówno treść, jak i zakres stosowania kary ograniczenia wolności uległ istotnej zmianie. Na treść kary ograniczenia wolności składają się dwa elementy stałe, określone w art. 34 § 2 k.k.:

• zakaz zmiany miejsca stałego pobytu bez zgody sądu;
• obowiązek udzielania wyjaśnień dotyczących przebiegu odbywania kary.

Wymienione dolegliwości mają charakter obligatoryjny i stały, a zatem nie ma potrzeby powoływania ich w wyroku. Zakaz zmiany miejsca pobytu może być jednak uchylony, jeśli sąd wyrazi na to zgodę. Obowiązek udzielania wyjaśnień należy interpretować zgodnie z art. 60 k.k.w. Jak wynika z treści tego przepisu, sąd, a także sądowy kurator zawodowy może w każdym czasie żądać od skazanego wyjaśnień dotyczących przebiegu odbywania kary ograniczenia wolności i w tym celu wzywać skazanego do osobistego stawiennictwa.

Obok dolegliwości obligatoryjnej, stałej, wyznaczającej treść kary ograniczenia wolności (art. 34 § 2), przewidziano też inne rodzaje odpowiedzialności (art. 34 § 1a), które również stanowią o istocie kary ograniczenia wolności. Artykuł 34 § 1a k.k. wymienia:

• obowiązek wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne;
• potrącenie od 10% do 25% wynagrodzenia za pracę w stosunku miesięcznym na cel społeczny wskazany przez sąd.

Orzeczenie obowiązków i potrąceń, o których stanowi art. 34 § 1a k.k., jest obligatoryjne, jednakże sąd ma możliwość wyboru. Zgodnie z art. 34 § 1b wspomniane obowiązki i potrącenia sąd orzeka łącznie lub osobno. Można zatem przyjąć, że przy wyborze przez sąd rodzaju i ilości obowiązków, określonych w art. 34 § 1a, będą miały zastosowanie ogólne dyrektywy sądowego wymiaru kary (art. 53 k.k.). Przy orzeczeniu obowiązku wykonywania nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cele społeczne należy uwzględniać przede wszystkim właściwości i warunki osobiste sprawcy, warunki pracy skazanego oraz wymiar innych obowiązków.

Wymierzając karę ograniczenia wolności, sąd może również orzec fakultatywnie (na podstawie art. 34 § 3 k.k.) inne obowiązki, m.in.: świadczenie pieniężne na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Penitencjarnej, a także obowiązki, o których mowa w art. 72 § 1 pkt 2–7a k.k., takie jak: przeproszenie pokrzywdzonego, wykonywanie ciążącego obowiązku łożenia na utrzymanie innej osoby, podjęcie pracy zarobkowej lub nauki, powstrzymanie się od nadużywania alkoholu lub używania środków odurzających, poddanie się terapii uzależnień lub psychoterapii, uczestnictwo w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych, powstrzymanie się od przebywania w określonych miejscach lub środowiskach, a także od kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami.

Kodeks karny nie zawiera dyrektyw co do wyboru lub łączenia przez sąd określonych obowiązków. Sąd powinien jednak brać pod uwagę osobowość sprawcy, jego zawód, sytuację materialną, warunki rodzinne, a także okoliczność czy wykonuje pracę, a jeżeli tak, to jaki rodzaj pracy.

Zakres stosowania kary ograniczenia wolności jest bardzo szeroki, a nowelizacja z 2015 r. jeszcze bardziej ten zakres rozszerzyła. Najistotniejsze znaczenie ma tu system sankcji alternatywnych, w których kara ta występuje alternatywnie z karą grzywny oraz z karą pozbawienia wolności do jednego roku lub do dwóch lat. W przypadku sankcji alternatywnych, gdy przestępstwo zagrożone jest karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 5 lat, sąd orzeka karę pozbawienia wolności tylko wtedy, gdy inna kara lub środek karny nie może spełnić celów kary. Ustawodawca sformułował zatem wyraźną dyrektywę wymiaru kary, wskazując, że w przypadku sankcji alternatywnych priorytetem jest orzekanie kar nieizolacyjnych (art. 58 § 1 k.k.).

Zakres stosowania kary ograniczenia wolności został też w pewnym stopniu rozszerzony przez przepis art. 37a k.k.:

Art. 37a k.k. – możliwość zamiany kary pozbawienia wolności na karę ograniczenia wolności

§ 1. Jeżeli przestępstwo jest zagrożone tylko karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 8 lat, a wymierzona za nie kara pozbawienia wolności nie byłaby surowsza od roku, sąd może zamiast tej kary orzec karę ograniczenia wolności nie niższą od 4 miesięcy albo grzywnę nie niższą od 150 stawek dziennych, w szczególności jeżeli równocześnie orzeka środek karny, środek kompensacyjny lub przepadek.

§ 2. Przepisu § 1 nie stosuje się do sprawców określonych w art. 64 § 1 lub do sprawców, którzy popełniają przestępstwo działając w zorganizowanej grupie albo związku mających na celu popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego, sprawców przestępstw o charakterze terrorystycznym i sprawców przestępstwa określonego w art. 178a § 4.

Przepis ten odnosi się tylko do sankcji jednorodzajowych zagrożonych tylko karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 8 lat. Decyzja sądu o orzeczeniu kary ograniczenia wolności zamiast kary pozbawienia wolności, na podstawie art. 37a § 1 k.k., jest jednak uzależniona od oceny sądu, czy w konkretnym przypadku wymierzona, ewentualnie, kara pozbawienia wolności nie byłaby surowsza od roku. Obecna regulacja tego przepisu spotyka się z uzasadnioną krytyką doktryny prawa karnego, ponieważ wyraźnie osłabia rolę kar wolnościowych.

Rola kary ograniczenia wolności została natomiast wzmocniona (nowelizacją z 2015 r.) poprzez wprowadzenie możliwości orzeczenia jednocześnie dwóch rodzajów kar: krótkoterminowej kary pozbawienia wolności oraz kary ograniczenia wolności, zgodnie z warunkami określonymi w art. 37b k.k.

W obowiązującym Kodeksie karnym kara ograniczenia wolności trwa najkrócej miesiąc, a najdłużej 2 lata, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej (art. 34 k.k.). Istotną, korzystną z punktu widzenia skazanego, zmianą wprowadzoną nowelizacją z 2015 r. jest skrócenie okresu zatarcia skazania. Obecnie w razie skazania na karę ograniczenia wolności zatarcie skazania następuje z mocy prawa z upływem 3 lat od wykonania lub darowania albo przedawnienia jej wykonania (art. 107 § 4 k.k.).

Wykonywanie kary ograniczenia wolności regulują przepisy Kodeksu karnego wykonawczego, określające m.in. cel wykonywania tej kary, miejsce jej wykonywania, nadzór i kontrolę, zamianę nałożonych obowiązków, odroczenie i przerwę w wykonywaniu tej kary. Kodeks karny wykonawczy reguluje też skutki uchylania się od kary ograniczenia wolności. Uchylanie się może polegać na naruszeniu nałożonych obowiązków – chodzi o takie zachowanie skazanego, które jest wyrazem jego negatywnego stosunku do tej kary czy nałożonych obowiązków, a więc wynika z jego złej woli.

Kara pozbawienia wolności

Regulacje sprzed 1997 r.

Kara pozbawienia wolności należy do najstarszych środków reakcji na przestępstwa, jednakże z uwagi na zmieniające się na przestrzeni wieków systemy jej wykonania obecny jej kształt trudno porównać z poprzednim.

Kara ta występowała w obu poprzednich kodeksach karnych z lat 1932 i 1969 r. Kodeks z 1932 r. przewidywał dwa rodzaje pozbawienia wolności: karę więzienia (od 6 miesięcy do 15 lat) i karę aresztu (od tygodnia do 5 lat). Karą więzienia zagrożone były najcięższe przestępstwa, areszt zaś jako kara krótkoterminowa przewidziany był za drobne przestępstwa. Takie rozdzielenie ustawowe nie było jednak konsekwentne – w praktyce zaś nie było różnic w wykonywaniu tych kar.

Z kolei Kodeks karny z 1969 r. zrezygnował ze sztucznego podziału na karę więzienia i aresztu i wprowadził do katalogu kar jednolitą karę pozbawienia wolności (od 3 miesięcy do 15 lat). Kara ta była przewidziana za wszystkie przestępstwa ujęte w części szczególnej Kodeksu karnego z 1969 r. Polityka karna lat 70. i 80. XX w. charakteryzowała się dużą represyjnością, wyrażającą się m.in. w nadmiernym stosowaniu kary pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia. Nadużywanie kary pozbawienia wolności spowodowało wiele ujemnych skutków – m.in. przyczyniło się do wzrostu recydywy. Od początku lat 90. XX w. nastąpił powolny spadek orzeczonych kar pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia, natomiast w kolejnych latach spadek orzeczonych kar pozbawienia wolności był już znaczący.

Kara pozbawienia wolności w obowiązującym stanie prawnym

W obowiązującym Kodeksie karnym kara pozbawienia wolności zajmuje dalsze, dopiero trzecie miejsce w katalogu kar (art. 32 § 3 k.k.). W sankcjach przepisów karnych, występując w alternatywie do innych kar (kary grzywny i ograniczenia wolności), wymieniana jest zawsze na ostatnim miejscu. Układ ten ma wskazywać na ustawowe priorytety w wyborze rodzaju kary. Najbardziej znaczącym wyrazem nowej roli kary pozbawienia wolności jest dyrektywa sformułowana w art. 58 § 1 k.k.:

Art. 58 § 1 k.k. – dyrektywa wyboru kary

§ 1. Jeżeli ustawa przewiduje możliwość wyboru rodzaju kary, a przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 5 lat, sąd orzeka karę pozbawienia wolności tylko wtedy, gdy inna kara lub środek karny nie może spełnić celów kary.

Kara pozbawienia wolności występuje w Kodeksie karnym w trzech rodzajach:

• kara pozbawienia wolności wymieniona w art. 32 pkt 3 k.k. (kara terminowa);
• kara 30 lat pozbawienia wolności;
• kara dożywotniego pozbawienia wolności wymieniona w art. 32 pkt 5 k.k.

Terminowa kara pozbawienia wolności trwa najkrócej miesiąc, a najdłużej 30 lat. Wymierza się ją w miesiącach i latach. Kara pozbawienia wolności występuje w sankcjach przepisów karnych bądź samodzielnie, bądź w alternatywie do innych kar. W przypadku cięższych przestępstw występuje w alternatywie do kary 30 lat pozbawienia wolności lub dożywotniego pozbawienia wolności, w przypadku zaś drobnych przestępstw – do kary grzywny i kary ograniczenia wolności. Mimo różnych konfiguracji kara pozbawienia wolności występuje, z kilkoma wyjątkami, we wszystkich sankcjach przepisów karnych. Nowo uregulowana dyrektywa z art. 58 § 1 k.k. ograniczyć może jednak szerokie stosowanie kary pozbawienia wolności w przypadkach drobnych przestępstw.

Wykonanie kary pozbawienia wolności regulują przepisy Kodeksu karnego wykonawczego z 1997 r. Celem wykonania tej kary jest wzbudzenie w skazanym woli współdziałania w kształtowaniu jego społecznie pożądanych postaw, w szczególności poczucia odpowiedzialności oraz potrzeby przestrzegania porządku prawnego i tym samym powstrzymania się od powrotu do przestępstwa (art. 67 § 1 k.k.w.).

Jeśli potrzebujesz obrońcy w sprawie karnej we Wrocławiu – w tym w sprawach dotyczących wymiaru kary lub jej wykonania – skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci specjalizuje się w obronie w sprawach karnych, od postępowania przygotowawczego aż po postępowanie przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.

Nasza oferta

OWO Adwokaci Wrocław