Zatrzymanie przez policję to jedno z najbardziej stresujących zdarzeń, jakie może spotkać osobę niemającą wcześniej do czynienia z wymiarem sprawiedliwości. Tymczasem polskie prawo przewiduje szereg gwarancji chroniących zatrzymanego – od momentu faktycznego pozbawienia wolności, jeszcze przed formalnym postawieniem zarzutów. Znajomość tych uprawnień ma praktyczne znaczenie: może chronić przed błędami, które trudno później odwrócić.

Poniżej omawiamy podstawowe prawa osoby zatrzymanej przez Policję w oparciu o przepisy Kodeksu postępowania karnego (art. 244–248 k.p.k.) oraz ustawy o Policji.

Kiedy policja może zatrzymać osobę podejrzaną?

Zatrzymanie nie jest decyzją dowolną. Zgodnie z art. 244 § 1 k.p.k. Policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli spełnione są łącznie dwa warunki: po pierwsze, istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo, a po drugie, zachodzi co najmniej jedna z następujących okoliczności:

• obawa ucieczki lub ukrycia się osoby podejrzanej,
• obawa zatarcia śladów przestępstwa,
• niemożność ustalenia tożsamości osoby,
• istnienie przesłanek do przeprowadzenia postępowania przyspieszonego.

Przepis przewiduje też odrębną podstawę zatrzymania w sprawach o przemoc domową (art. 244 § 1a i § 1b k.p.k.) – w przypadku uzasadnionego przypuszczenia popełnienia przestępstwa z użyciem przemocy wobec osoby wspólnie zamieszkującej, gdy zachodzi obawa ponownego popełnienia takiego przestępstwa.

Uprawnienie do zatrzymania w trybie kpk przysługuje Policji na podstawie art. 15 ust. 1 pkt 2 ustawy o Policji. Czynności te powinny być wykonywane w sposób możliwie najmniej naruszający dobra osobiste osoby zatrzymanej (art. 15 ust. 6 ustawy o Policji), a zatrzymanie może być zastosowane tylko wówczas, gdy inne środki okazały się bezcelowe lub nieskuteczne (art. 15 ust. 3).

Art. 244 § 1 k.p.k. – przesłanki zatrzymania policyjnego

Policja ma prawo zatrzymać osobę podejrzaną, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo, a zachodzi obawa ucieczki lub ukrycia się tej osoby albo zatarcia śladów przestępstwa bądź też nie można ustalić jej tożsamości albo istnieją przesłanki do przeprowadzenia przeciwko tej osobie postępowania w trybie przyspieszonym.

Prawa osoby zatrzymanej – co policja musi zrobić niezwłocznie?

Bezpośrednio po zatrzymaniu Policja jest zobowiązana natychmiast poinformować zatrzymanego o przyczynach zatrzymania oraz o przysługujących mu prawach (art. 244 § 2 k.p.k.). Pouczenie musi obejmować w szczególności:

• prawo do skorzystania z pomocy adwokata lub radcy prawnego,
• prawo do korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza (jeżeli zatrzymany nie włada językiem polskim w wystarczającym stopniu),
• prawo do złożenia oświadczenia oraz prawo do odmowy jego złożenia,
• prawo do otrzymania odpisu protokołu zatrzymania,
• prawo do dostępu do pierwszej pomocy medycznej,
• prawo do złożenia zażalenia na zatrzymanie do sądu (art. 246 § 1 k.p.k.).

Pouczenie ma być udzielone w sposób zrozumiały. Policja wysłuchuje też zatrzymanego – co jest osobnym uprawnieniem, a nie wyłącznie obowiązkiem zatrzymanego.

Prawo do kontaktu z adwokatem od chwili zatrzymania

Zgodnie z art. 245 § 1 k.p.k. zatrzymanemu na jego żądanie należy niezwłocznie umożliwić nawiązanie kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym, a także bezpośrednią z nimi rozmowę. Prawo to przysługuje od momentu faktycznego pozbawienia wolności, jeszcze przed postawieniem formalnych zarzutów.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 11 grudnia 2012 r. (K 37/11) podkreślił, że konstytucyjne prawo do obrony z art. 42 ust. 2 Konstytucji RP aktualizuje się właśnie od chwili zatrzymania. W krótkim czasie pozbawienia wolności, bez profesjonalnej pomocy, nawet osoba niewinna może popełnić błędy, które zaważą na dalszym toku postępowania. Dlatego warto jak najszybciej skontaktować się z obrońcą.

Zasadą jest poufność tej rozmowy – zatrzymujący może zastrzec swoją obecność wyłącznie w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (np. realną obawą matactwa). Takie zastrzeżenie nie może być stosowane rutynowo. Europejski Trybunał Praw Człowieka konsekwentnie przyjmuje, że prawo do obrony obejmuje prawo do kontaktu z prawnikiem poza zasięgiem słuchu osób trzecich.

Jeżeli zatrzymany nie ma wybranego obrońcy lub nie stać go na pełnomocnika z wyboru, może wnioskować o ustanowienie obrońcy z urzędu na podstawie art. 87 § 2 w zw. z art. 78 § 1 k.p.k.

Art. 245 § 1 k.p.k. – kontakt z adwokatem lub radcą prawnym

Zatrzymanemu na jego żądanie należy niezwłocznie umożliwić nawiązanie w dostępnej formie kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym, a także bezpośrednią z nimi rozmowę; w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, zatrzymujący może zastrzec, że będzie przy niej obecny.

Prawo do milczenia – kiedy warto z niego skorzystać?

Zatrzymany ma prawo odmówić złożenia oświadczenia bez konieczności podawania przyczyny. Jest to jedno z fundamentalnych uprawnień wynikających z prawa do obrony. Obowiązek dotyczy wyłącznie podania danych identyfikacyjnych niezbędnych do ustalenia tożsamości.

Z prawa do milczenia warto skorzystać zwłaszcza wtedy, gdy: nie znamy materiału dowodowego zgromadzonego przez policję, działamy pod wpływem silnego stresu i możemy wyrazić się nieprecyzyjnie, albo gdy jeszcze nie mieliśmy możliwości konsultacji z adwokatem. Wyjaśnienia złożone spontanicznie w trakcie zatrzymania, bez udziału obrońcy, mogą być później wykorzystane w postępowaniu karnym.

Protokół zatrzymania – co powinien zawierać?

Z każdego zatrzymania sporządzany jest protokół (art. 244 § 3 k.p.k.). Powinien on zawierać:

• imię, nazwisko i funkcję osoby dokonującej zatrzymania,
• dane osobowe zatrzymanego (a jeśli tożsamości nie można ustalić – rysopis),
• datę, godzinę, miejsce i przyczynę zatrzymania z podaniem, o jakie przestępstwo się podejrzewa,
• złożone przez zatrzymanego oświadczenia,
• wzmiankę o udzieleniu pouczenia o prawach.

Zatrzymany otrzymuje odpis protokołu. Przed podpisaniem warto zapoznać się z jego treścią i w razie nieścisłości złożyć stosowne oświadczenie, które funkcjonariusz powinien odnotować. Odmowa podpisania protokołu jest dopuszczalna – powinna zostać odnotowana w dokumencie, ale nie wpływa na ważność samego zatrzymania.

Jak długo może trwać zatrzymanie?

Dopuszczalny czas zatrzymania jest ściśle limitowany przez art. 248 k.p.k. Zatrzymanego należy natychmiast zwolnić, gdy ustanie przyczyna zatrzymania, a w każdym razie:

• jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania przez uprawniony organ nie zostanie on przekazany do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania – należy go zwolnić,
• jeżeli w ciągu 24 godzin od przekazania do dyspozycji sądu nie doręczono mu postanowienia o tymczasowym aresztowaniu – należy go zwolnić.

Czas zatrzymania liczy się od momentu faktycznego pozbawienia wolności, a nie od sporządzenia protokołu. Oba terminy (48 i 24 godziny) są od siebie niezależne i nie podlegają sumowaniu. Łącznie, od zatrzymania do decyzji sądu o tymczasowym aresztowaniu, może upłynąć maksymalnie 72 godziny.

Ponowne zatrzymanie osoby podejrzanej na podstawie tych samych faktów i dowodów jest niedopuszczalne (art. 248 § 3 k.p.k.).

Art. 248 § 1 i 2 k.p.k. – dopuszczalny termin zatrzymania

Zatrzymanego należy natychmiast zwolnić, gdy ustanie przyczyna zatrzymania, a także jeżeli w ciągu 48 godzin od chwili zatrzymania przez uprawniony organ nie zostanie on przekazany do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Zatrzymanego należy zwolnić, jeżeli w ciągu 24 godzin od przekazania go do dyspozycji sądu nie doręczono mu postanowienia o zastosowaniu wobec niego tymczasowego aresztowania.

Zawiadomienie bliskich o zatrzymaniu

Na żądanie zatrzymanego organ dokonujący zatrzymania zawiadamia o tym fakcie osobę mu najbliższą lub inną wskazaną przez zatrzymanego osobę. W stosownych przypadkach zawiadomieniu może podlegać również pracodawca, szkoła lub uczelnia, a w przypadku żołnierza – jego dowódca (art. 245 § 3 k.p.k. w zw. z art. 261 k.p.k.).

Jest to uprawnienie, nie obowiązek procesowy zatrzymanego – działa wyłącznie na jego żądanie. Warto pamiętać, by zgłosić je wyraźnie i – dla celów dowodowych – do protokołu.

Zażalenie na zatrzymanie – jak kwestionować jego legalność?

Zatrzymanemu przysługuje zażalenie do sądu (art. 246 § 1 k.p.k.). W zażaleniu można domagać się zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości zatrzymania. Zażalenie przekazuje się niezwłocznie sądowi rejonowemu miejsca zatrzymania lub prowadzenia postępowania, który jest zobowiązany rozpoznać je również niezwłocznie.

Jeżeli sąd uzna zatrzymanie za bezzasadne lub nielegalne, zarządza natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. O stwierdzeniu bezzasadności, nielegalności lub nieprawidłowości zatrzymania sąd zawiadamia prokuratora oraz organ przełożony nad organem, który dokonał zatrzymania (art. 246 § 4 k.p.k.).

Jeżeli zatrzymanie okazało się niewątpliwie niesłuszne, zatrzymanemu przysługuje odszkodowanie i zadośćuczynienie od Skarbu Państwa na podstawie art. 552 § 4 k.p.k.

Art. 246 § 1 k.p.k. – zażalenie zatrzymanego

Zatrzymanemu przysługuje zażalenie do sądu. W zażaleniu zatrzymany może się domagać zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości jego zatrzymania.

Zatrzymanie na zarządzenie prokuratora

Odrębną podstawę stanowi art. 247 § 1 k.p.k., który uprawnia prokuratora do zarządzenia zatrzymania i przymusowego doprowadzenia osoby podejrzanej lub podejrzanego, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że nie stawi się na wezwanie w celu przeprowadzenia czynności procesowych albo może w inny bezprawny sposób utrudniać postępowanie. Zarządzenie prokuratora wykonuje Policja.

Do takiego zatrzymania stosuje się odpowiednio art. 246 k.p.k., co oznacza, że zatrzymanemu przysługuje te same prawa i gwarancje, w tym prawo do zażalenia.

Co zrobić po zatrzymaniu? Praktyczne wskazówki

Zatrzymanie wywołuje silny stres i presję czasową. Kilka zasad, które warto mieć w pamięci:

• Zachowaj spokój – opór fizyczny lub słowna agresja mogą skutkować dodatkowymi zarzutami.
• Zażądaj kontaktu z adwokatem – natychmiast i wyraźnie, najlepiej do protokołu.
• Skorzystaj z prawa do milczenia – do czasu konsultacji z obrońcą nie składaj wyjaśnień w meritum sprawy.
• Zanotuj lub zapamiętaj dokładną godzinę zatrzymania – czas biegnie od faktycznego pozbawienia wolności.
• Przeczytaj protokół przed podpisaniem – masz prawo zgłosić uwagi do jego treści.
• Zażądaj zawiadomienia bliskich lub adwokata z wyboru – to Twoje prawo, nie łaska.

Jeśli Ty lub ktoś bliski został zatrzymany i potrzebujesz obrońcy w sprawie karnej we Wrocławiu, skontaktuj się z naszą kancelarią. Kancelaria OWO Adwokaci specjalizuje się w obronie w sprawach karnych – działamy od postępowania przygotowawczego, przez etap zatrzymania i tymczasowego aresztowania, aż po postępowanie przed sądem. Zapraszamy do kontaktu.

Nasza oferta

OWO Adwokaci Wrocław