Odpowiedzialność karna nie zawsze powstaje dopiero w chwili pełnego naruszenia dobra prawnego – polskie prawo karne przewiduje karalność określonych zachowań już na wcześniejszych etapach realizacji czynu zabronionego. Pojęcie form stadialnych przestępstwa – obejmujących zamiar, przygotowanie, usiłowanie oraz dokonanie – jest kluczowe dla zrozumienia, kiedy i na jakiej podstawie sprawca może ponieść odpowiedzialność karną. Niniejszy artykuł stanowi pierwszą z dwóch części poświęconych tej tematyce: omówimy tu przygotowanie i dokonanie jako pierwsze oraz ostatnie stadium realizacji przestępstwa umyślnego. Usiłowanie – jako najbardziej złożona forma stadialna pod względem teoretycznoprawnym – zostanie szczegółowo omówione w odrębnym artykule stanowiącym część drugą niniejszego cyklu.

Instytucja form stadialnych przestępstwa zajmuje istotne miejsce w systemie prawa karnego materialnego, gdyż umożliwia analizę procesu realizacji czynu zabronionego z perspektywy kolejnych etapów jego rozwoju. Powszechnie przyjmuje się, że zachowanie sprawcy prowadzące do naruszenia dobra prawnego nie zawsze przybiera postać jednorazowego aktu, lecz często stanowi proces obejmujący różne fazy działania. Z tego względu ustawodawca przewidział konstrukcję form stadialnych przestępstwa, która pozwala na określenie momentu, od którego możliwe jest przypisanie sprawcy odpowiedzialności karnej.

Uwagi ogólne o formach stadialnych

Stadia poprzedzające dokonanie (zamiar, przygotowanie, usiłowanie) z natury rzeczy aktualizują się tylko w odniesieniu do przestępstw umyślnych; nie można bowiem nieumyślnie usiłować lub chociażby tylko przygotować się do popełnienia przestępstwa. Przesłanką obu tych form jest występujący w sprawcy zamiar popełnienia czynu zabronionego, który zgodnie z art. 9 § 2 k.k. – wyklucza nieumyślność.

Trzeba jednak od razu zaznaczyć, że zamiar – będąc pierwszym i zarazem nieodzownym etapem realizacji przestępstwa umyślnego – sam w sobie nie może prowadzić do odpowiedzialności karnej. Myśl człowieka, która wszak w postaci nieuzewnętrznionej nie stanowi jeszcze czynu, nie nadaje się do tego, aby być przedmiotem reglamentacji prawnej.

Dla uniknięcia ewentualnych nieporozumień należy dodać, że zamiar popełnienia przestępstwa uzewntrzniony np. w postaci groźby karalnej (art. 190 k.k.) nie oznacza pierwszego etapu na drodze przestępstwa, lecz stanowi przestępstwo dokonane sui generis.

Trzeba również pamiętać o tym, że z punktu widzenia odpowiedzialności karnej sprawcy istotne jest zawsze ostatnie zrealizowane stadium, gdyż pochłania ono wszystkie poprzedzające je etapy. Jeśli zatem sprawca dokonał czynu zabronionego, tj. zrealizował komplet ustawowych znamion, traci znaczenie fakt, że ów dokonany czyn przeszedł wcześniej przez etap usiłowania.

Warto także zauważyć, że im bardziej zwiększamy dystans od dokonania oznaczającego naruszenie dobra prawem chronionym, tym istotniejsza staje się płaszczyzna wolicjonalna, znaczenia nabiera bowiem intencjonalność takiego naruszenia, która – dzięki jego projekcji (wyobrażeniu) – stanowi swoistą rekompensatę elementów strony przedmiotowej. Zdekompletowanym, a w zasadzie jeszcze nierealizowanym znamionom strony przedmiotowej towarzyszyć bowiem muszą określone plany oraz zamierzenia sprawcy czynu zabronionego i w tym właśnie znaczeniu strona podmiotowa zyskuje nad nią przewagę.

Przygotowanie

Istota oraz znamiona przygotowania

Zgodnie z art. 16 k.k. przygotowanie zachodzi tylko wtedy, gdy sprawca w celu popełnienia czynu zabronionego podejmuje czynności mające stworzyć warunki do przedsięwzięcia czynu zmierzającego bezpośrednio do jego dokonania, w szczególności w tymże celu wchodzi w porozumienie z inną osobą, uzyskuje lub przysposabia środki, zbiera informacje lub sporządza plan działania.

Przygotowanie jako pierwsze karalne stadium popełnienia przestępstwa, poprzedzające jego usiłowanie, ma zatem miejsce wówczas, gdy – po pierwsze – sprawca chce popełnić czyn zabroniony (czyli towarzyszy mu tzw. zamiar bezpośredni) oraz po drugie – w celu zrealizowania swego zamiaru – poprzez podjęcie określonych działań – dąży do zapewnienia sobie warunków, w jakich możliwe stanie się podjęcie zachowania zmierzającego bezpośrednio do dokonania czynu zabronionego.

W konstrukcji prawnokarnie relewantnego przygotowania bardzo istotną rolę odgrywa jego strona podmiotowa. Ona bowiem decyduje o sensie oraz ujemnej zawartości tzw. czynności przygotowawczych. Nie wystarcza przy tym zamiar ewentualny popełniania czynu zabronionego, lecz musi być to zamiar bezpośredni, wyraźnie ukierunkowujący jego aktywność oraz nadający jej strukturę zachowania celowego. Ponadto, przygotowanie w każdym przypadku musi być udolne.

Przygotowanie a elementy przestępnego współdziałania

Ustawodawca wymienia w art. 16 § 1 k.k. czynności pozwalające na wyodrębnienie dwóch zasadniczo różniących się postaci przygotowania, a mianowicie takiej, która wymaga współdziałania co najmniej dwóch osób (przygotowanie, którego istotą jest wejście w porozumienie z inną osobą w celu popełnienia czynu zabronionego), oraz takiej, która może zostać zrealizowana przez jednego sprawcę (przygotowanie polegające m.in. na uzyskiwaniu lub przysposabianiu środków, zbieraniu informacji lub sporządzeniu planu działania).

Pierwsza postać przygotowania z natury rzeczy występuje więc zawsze wówczas, gdy mamy do czynienia ze współsprawstwem. Można by więc powiedzieć, że niemal każde współsprawstwo musi przejść przez etap przygotowania (z wyjątkiem współsprawstwa przy przestępstwach umysłowych).

Wszystkie osoby uczestniczące w stanowiącym karalne przygotowanie porozumieniu muszą uzgodnić zamiar oraz podjąć decyzję wspólnego popełnienia przestępstwa, natomiast czymś różnym od porozumienia jest porozumiewanie się, czyli rozmowy (narady) na temat przyszłego przestępstwa. To ostatnie nie jest jeszcze karalnym wejściem w porozumienie, o którym mowa w art. 16 k.k.

Wejście w porozumienie nie wymaga żadnej szczególnej formy, jego treść zaś może być mniej lub bardziej wyczerpująca. Do zawarcia prawnokarnie relewantnego porozumienia dochodzi zaś w chwili, gdy uzgodniony zostanie wspólny zamiar popełnienia czynu zabronionego.

W przeciwieństwie do porozumienia nie wymaga współdziałania z inną osobą (lub osobami) uzyskiwanie lub przysposabianie środków, zbieranie informacji lub sporządzanie planu działania. Zgodnie z istotą przygotowania czynności te mają natomiast na celu stworzenie warunków umożliwiających przedsięwzięcie czynu zmierzającego bezpośrednio do dokonania.

Środkiem w rozumieniu art. 16 k.k. jest to, co ze względu na swoje właściwości przedmiotowe oraz sposób użycia ułatwia lub umożliwia popełnienie w przyszłości określonego przestępstwa (np. amunicja, broń, materiał wybuchowy, nóż, substancja płynna). Nie jest natomiast środkiem sprawca, który sam siebie przysposabia do popełnienia czynu zabronionego, ani też żadna część jego ciała (ale może to już być przedmiot służący do zakrycia części ciała, np. kominiarka).

Zbieranie informacji oznacza każdą czynność, w następstwie której sprawca rozszerza zakres posiadanych wiadomości, usuwając lub zmniejszając w ten sposób stopień niewiedzy o otoczeniu, co ma sprzyjać sprawniejszemu przeprowadzeniu zamierzonej akcji przestępnej. Obojętne jest źródło pochodzenia informacji (legalne lub nielegalne) oraz sposób ich uzyskania.

Karalność przygotowania

W odróżnieniu od zawsze karalnego usiłowania z karnością przygotowania mamy do czynienia tylko wówczas, gdy ustawa wyraźnie tak stanowi. Przygotowanie jest karalne stosunkowo rzadko, ponieważ jako etap poprzedzający usiłowanie może być w sposób racjonalny penalizowane jedynie w najpoważniejszych przypadkach, gdy ze względu na rodzaj oraz wartość dobra prawnego konieczne staje się zagwarantowanie aż tak daleko sięgającej prawnokarnej ochrony.

Przygotowanie jest karalne, gdy jest ono skierowane przeciwko pokojowi i ludzkości, przestępstw wojennych, przestępstw przeciwko RP, przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu, przeciwko bezpieczeństwu komunikacji, a także przestępstw przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi.

Przygotowanie zagrożone jest odrębnymi, odpowiednio łagodniejszymi sankcjami, których rozmiary wskazują na to, że przygotowanie, nawet jeśli dotyczy zbrodni, samo jest już tylko występkiem.

Przepis ten wprowadza – podobnie jak przy usiłowaniu – bezkarność karalnego przygotowania w przypadku tzw. dobrowolnego odstąpienia. Warunkiem przyjęcia bezkarności przygotowania jest realne i zewnętrznie dostrzegalne zachowanie się sprawcy, wskazujące jednoznacznie na odstąpienie od zamiaru dokonania przestępstwa. Starania te, mimo że – w odróżnieniu od podstaw bezkarności usiłowania – nie muszą być skuteczne, świadczyć jednak mają nie tylko o odstąpieniu od zamiaru popełnienia czynu zabronionego, lecz także o zamiarze, aby czyn ten nie został popełniony przez pozostałych uczestników porozumienia. Wymóg, aby starania były istotne, powoduje konieczność ich obiektywizowania.

Dokonanie

Dokonanie jako ostatni etap realizacji przestępstwa ma miejsce wówczas, gdy sprawca zrealizował pełny zestaw znamion, jakie składają się na dany typ czynu zabronionego.

W przypadku przestępstw formalnych o dokonaniu mówimy wówczas, gdy zostało zrealizowane w wynikających z przepisu okolicznościach znamię czasownikowe określające sposób zachowania sprawcy. Dla dokonania przestępstwa materialnego konieczne jest natomiast wystąpienie określonego w ustawie skutku.

Pojęcie dokonania należy wyraźnie odróżnić od pojęcia popełniania przestępstwa. Różnica dotyczy przede wszystkim ich zakresów logicznych, gdyż pierwsze z tych pojęć zawiera się całkowicie w drugim. Każde dokonanie jest bowiem popełnieniem, lecz nie zawsze musi być odwrotnie, o czym właśnie świadczą formy stadialne. Można bowiem popełnić przestępstwo polegające na usiłowaniu, lecz nie można mówić o dokonaniu przestępstwa, które osiągnęło jedynie stadium usiłowania.

Dokonanie może natomiast towarzyszyć usiłowaniu jako jego swoisty produkt uboczny, prowadząc do jednoczynowego zbiegu obu tych form stadialnych. Jeśli więc przykładowo sprawca strzela do człowieka w zamiarze zabójstwa, a powoduje jedynie skutek w postaci poważnego uszczerbku na zdrowiu, to usiłowanemu zabójstwu towarzyszy dokonanie przestępstwa, którego skutek (uszczerbek na zdrowiu) został zrealizowany.

Pomocy prawnej w sprawie karnej

Prawidłowe zakwalifikowanie zachowania sprawcy jako przygotowania, usiłowania bądź dokonania ma kluczowe znaczenie dla wymiaru kary i skuteczności obrony. Jeżeli staniesz w obliczu zarzutów karnych lub potrzebujesz fachowej oceny prawnej swojej sytuacji, zapraszamy do kontaktu z naszą Kancelarią. Posiadamy bogate doświadczenie w prowadzeniu spraw karnych – zarówno na etapie postępowania przygotowawczego, jak i przed sądami wszystkich instancji. Skontaktuj się z nami – pierwsza konsultacja pozwoli ocenić możliwości skutecznej obrony.

Nasza oferta

OWO Adwokaci Wrocław