W prawie karnym typ czynu zabronionego tworzą nie tylko znamiona opisujące jego stronę przedmiotową, czyli zewnętrzny przebieg zachowania sprawcy, ale również znamiona strony podmiotowej. Obejmują one przeżycia psychiczne sprawcy towarzyszące jego zachowaniu i stanowią niezbędne psychiczne podłoże czynu.

Czym jest strona podmiotowa czynu zabronionego?

Do podstawowych znamion strony podmiotowej należą:

• umyślność
• nieumyślność
• motywacja sprawcy
• szczególny stan emocjonalny

Każdy typ czynu zabronionego musi zawierać znamię umyślności albo nieumyślności. Nie jest możliwe skonstruowanie typu czynu zabronionego całkowicie pozbawionego strony podmiotowej. Zdarza się również, że właśnie sposób ukształtowania strony podmiotowej decyduje o odmiennym charakterze dwóch czynów, mimo że ich skutek jest taki sam.

Dlaczego strona podmiotowa ma tak duże znaczenie?

Dobrym przykładem jest porównanie zabójstwa (art. 148 k.k.) oraz nieumyślnego spowodowania śmierci (art. 155 k.k.). W obu przypadkach dochodzi do tego samego skutku – śmierci człowieka. Różnica polega jednak na stronie podmiotowej czynu, która powoduje, że pierwszy z nich jest kwalifikowany jako zbrodnia, a drugi jako występek.

Poza umyślnością i nieumyślnością ustawodawca może wprowadzić do opisu czynu dodatkowe znamiona strony podmiotowej, odnoszące się np. do celu działania sprawcy (np. osiągnięcie korzyści majątkowej) albo jego szczególnego stanu emocjonalnego (np. działanie pod wpływem silnego wzburzenia czy współczucia). Nie są one jednak elementem koniecznym każdego typu czynu zabronionego.

Strona podmiotowa a wina

W nauce prawa karnego istnieją różne koncepcje dotyczące relacji między stroną podmiotową a winą.

Psychologiczna teoria winy utożsamia stronę podmiotową z winą. Z kolei teoria normatywna w ujęciu kompleksowym zakłada, że umyślność i nieumyślność występują jednocześnie jako element strony podmiotowej czynu oraz element winy. Natomiast czysta teoria normatywna wyraźnie oddziela stronę podmiotową od winy – czyn może zostać popełniony umyślnie albo nieumyślnie, ale nie oznacza to jeszcze automatycznie przypisania sprawcy winy.

Takie właśnie rozwiązanie zostało przyjęte w obowiązującym Kodeksie karnym, który rozdziela pojęcie winy od umyślności i nieumyślności czynu zabronionego.

Umyślność czynu zabronionego

Zgodnie z art. 9 § 1 k.k. czyn zabroniony jest popełniony umyślnie, gdy sprawca ma zamiar jego popełnienia. Oznacza to, że:

• chce popełnić czyn zabroniony (zamiar bezpośredni)
• albo przewiduje możliwość jego popełnienia i godzin się na to (zamiar ewentualny)

Co do zasady odpowiedzialność karna nie zależy od tego, czy sprawca działał z zamiarem bezpośrednim czy ewentualnym. Istnieją jednak przestępstwa, które mogą zostać popełnione wyłącznie z zamiarem bezpośrednim, zwłaszcza gdy ustawodawca wskazuje szczególny cel działania sprawcy. Przykładem jest kradzież.

Dwie płaszczyzny umyślności

Każde umyślne zachowanie opiera się na dwóch wzajemnie powiązanych elementach.

Płaszczyzna intelektualna

Sprawca musi posiadać świadomość okoliczności tworzących stronę przedmiotową czynu. Nie można bowiem chcieć lub godzić się na coś, czego istnienia się nie dostrzega. Jednocześnie umyślność nie wymaga świadomości, że dane zachowanie jest bezprawne. Nieświadomość bezprawności może wpływać na ocenę winy, ale nie wyłącza samej umyślności.

Płaszczyzna wolicjonalna

Drugim elementem jest stosunek woli sprawcy do popełnianego czynu. Zamiarem jest świadome ukierunkowanie działania na osiągnięcie określonego skutku przewidzianego przez ustawę. Może on stanowić cel działania, środek do osiągnięcia innego celu albo konieczne następstwo realizacji zamierzonego planu.

Zamiar bezpośredni (dolus directus)

Zamiar bezpośredni zachodzi wtedy, gdy sprawca chce popełnić czyn zabroniony. Obejmuje on zarówno element świadomości, jak i element woli.

Na płaszczyźnie intelektualnej może wystąpić:

• świadomość konieczności popełnienia czynu
• świadomość możliwości jego popełnienia

Na płaszczyźnie wolicjonalnej istotna jest sama chęć popełnienia czynu zabronionego. Nie musi jej towarzyszyć szczególna motywacja ani emocjonalne pragnienie.

Doktryna i orzecznictwo wskazują również na tzw. przestępstwo nieuchronne (współchciane), w którym sprawca ma świadomość, że realizacja zamierzonego celu nieuchronnie doprowadzi także do powstania innego skutku prawnokarnie relewantnego. W takich przypadkach również przyjmuje się zamiar bezpośredni.

Zamiar ewentualny (dolus eventualis)

Zamiar ewentualny występuje wtedy, gdy sprawca przewiduje możliwość popełnienia czynu zabronionego i godzi się na jego realizację. Z psychologicznego punktu widzenia pojawia się on zwykle jako „produkt uboczny” realizacji innego celu.

Na płaszczyźnie intelektualnej sprawca ma świadomość możliwości popełnienia czynu, natomiast na płaszczyźnie wolicjonalnej akceptuje możliwość jego wystąpienia. Istotne znaczenie ma brak chęci popełnienia czynu oraz wykazanie, że zgoda na jego wystąpienie rzeczywiście istniała w psychice sprawcy – nie można jej domniemywać.

Przy rozróżnianiu zamiaru bezpośredniego i ewentualnego bierze się pod uwagę m.in. to, czy:

• skutek stanowił bezpośredni cel działania
• był nieuchronnym produktem ubocznym
• albo był skutkiem tak prawdopodobnym, że liczenie na jego niewystąpienie oznaczałoby zdawanie się wyłącznie na przypadek

Nieumyślność czynu zabronionego

Art. 9 § 2 Kodeksu karnego wskazuje, że czyn jest popełniony nieumyślnie wtedy, gdy sprawca nie ma zamiaru jego popełnienia, lecz dopuszcza się go wskutek niezachowania ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, mimo że możliwość popełnienia czynu przewidywał albo mógł przewidzieć.

Do przypisania nieumyślności konieczne jest łączne wystąpienie kilku elementów:

• brak zamiaru popełnienia czynu
• niezachowanie wymaganej ostrożności
• związek pomiędzy naruszeniem ostrożności a realizacją znamion czynu zabronionego
• przewidywanie albo możliwość przewidzenia skutku

Obowiązujący Kodeks karny zrezygnował z funkcjonującego wcześniej podziału przestępstw nieumyślnych na lekkomyślność i niedbalstwo. W uzasadnieniu wskazano, że pojęcia te zacierały granicę między winą a stroną podmiotową czynu zabronionego. Jednocześnie przypomniano, że Kodeks karny z 1969 r. wyróżniał obie te postacie nieumyślności.

Podsumowanie

Strona podmiotowa stanowi jeden z podstawowych elementów konstrukcji czynu zabronionego. Obejmuje przede wszystkim umyślność lub nieumyślność, a w niektórych przypadkach również motywację i szczególny stan emocjonalny sprawcy. Obowiązujący Kodeks karny wyraźnie oddziela stronę podmiotową od winy, wskazując jednocześnie, że ocena psychicznego nastawienia sprawcy ma fundamentalne znaczenie dla kwalifikacji prawnej czynu oraz zakresu odpowiedzialności karnej.

Jeżeli usłyszałeś zarzut i nie masz pewności, czy przyjęta kwalifikacja czynu jest trafna, zapraszam do kontaktu z Kancelarią Adwokacką OWO Adwokaci. Prowadzę sprawy karne na terenie całego województwa dolnośląskiego, z kancelariami we Wrocławiu i w Jeleniej Górze, i towarzyszę klientom na każdym etapie postępowania – także wtedy, gdy przebywasz w areszcie albo za granicą.

Nasza oferta

OWO Adwokaci Wrocław